Геннадий Сабанцев
Марий АССР-ын калык поэтше, Марий АССР Кугыжаныш премийын лауреатше Геннадий Матюковскийын шочмыжлан 14 февральыште 100 ий темеш.
Кӱчыкын
Геннадий Иванович Матюков (шке фамилийже тыгай лийын) Курыкмарий район Кыльыкал ялысе кресаньык ешеш шочын. 1941 ийыште школым пытарымек, Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш пединститутыш тунемаш пурен. Кокымшо курс гыч, 1943 ийыште, Йошкар Армийыш налыныт. Мӱндыр Эрвелыште служитлен.
Сар деч вара, пединститутым пытарымек, Геннадий Матюковский МарНИИ-ште пашам ышта. 1949 ийыште (23 ияшым!) СССР Писатель ушемыш пуртат, республикысе писатель ушемым вуйлаташ ӱшанат. 1953 ий гыч сылнымутышто да журналистикыште тырша. «Марий коммуна», «Марийская правда», Курыкмарий районысо «Ленин корны» газет редакцийлаште ышта. 1968 ийыште уэш писатель ушемын ответственный секретарьжылан, кок ий гыч правлений председательлан сайлат. 1967 ийыште СССР Писатель ушемын Кӱшыл литератур курсшым тунем лектын. 1973–1974 ийлаште – «Пачемыш» журналын тӱҥ редакторжо.
Ик созыв МАССР Кӱшыл Каҥашын депутатшылан сайлалтын.
«Знак Почёта», II степенян Отечественный сар орден-влак дене суапландаралтын. РСФСР культурын сулло пашаеҥже.
1994 ий 22 январьыште илыш гыч каен.
Геннадий Иванович Матюковский нерген мут лекмеке, ушышкем эре ик сӱрет толеш. 1985 ий февральыште МарНИИ-н конференц-залышкыже марий писатель-влак черетан погынымашкышт чумыргеныт. Тиде кечын «Марий коммуна» газет лӱмын сылнымут лаштыкым савыктен, тушто мыйынат почеламутем-влак печатлалтыныт. Погынымаш тӱҥалме деч ончыч Геннадий Иванович мый декем лишеме да, кид кучен, порын каласыш: «Лудым. Сай почеламут-влак улыт. Кажне корнет пульсироватла». «Пульсироватла» – тудын шомакше ыле. Кугу поэтын тыге аклымыже кумылемым моткоч нӧлтале.
Куанен моштен тудо самырык-влакын сеҥымашыштлан. Вет шкежат тыгай корнымак эртен. Сылнымут корныш шогалме жапыште тудлан полшышо, кидым шуялтыше Константин Беляев лийын, кугурак йолташыж дене Геннадий Иванович тудын пытартыш кечыж марте пеҥгыде кылым кучен. А Геннадий Ивановичым шке туныктышыштлан шотленыт ятыр уста курыкмарий писатель-поэт-влак: Виталий Петухов, Евграф Поствайкин, Вячеслав Григорьев, Вячеслав Самойлов, Михаил Кудряшов…
Мый тыге шотлем: Геннадий Ивановичын поэзий пашашке ушнымаштыже тунемме пагытше лийынат огыл, тӱҥалтыш возымыжак моштымаш дене ойыртемалтын. Йоласал кыдалаш школын шымше классыштыже тунеммыж годым лу почеламутшым «Счастливый ӹлӹмӓш» («Пиалан илыш») альманахеш печатленыт. Ик почеламутшо – «Йыд вереман» («Йӱдым») – калыкын йӧратыме мурышкыжо савырнен. Авторлан тунам латвич ий гына улмаш.
Самырык поэт сар жапыште ятыр воза. Тудын тунамсе поэзийжын ойыртемже – Шочмо эл верч шогышо патыр салтакын подвигшым моктымаш, тудын дене кугешнымаш. Посна верым «Сӹнгӹмӓшӹн корны дон» поэмыже налеш. Варажым тиде поэмым автор роман марте шукта да 1986 ийыште посна книга дене луктеш.
Геннадий Матюковскийын поэзийыштыже сар ваштареш, тыныс верч шогымо теме, публицистике, кугу граждан шӱлыш эре лийыныт, ончыл верыште шогеныт.
Михаил Иванович Якимов палемден: «Мыйын ийготан да тылеч вара марий сылнымутыш толшо шуко-шуко поэт шоляш-влак тиде еҥ деч моткоч шукылан тунемыныт да тунемыт. Эн ончычак – шомакым висен, тӧрлен, аклен кучылтмаште, кажне ойын серыпле ямжым аклымаште да, эн тӱҥжӧ, илыме кажне кечынан тура йодышыжлан шӱм тул вошт раш строка дене вашештымаште…»
Тудак Геннадий Матюковскийым икымше гана ужмыж нерген кугу кумылын шарналтен. Тиде пединститутышто тунемаш тӱҥалмыж годым лийын.
«Актовый зал. Кугу Октябрьын кумло кокымшо идалыкше лӱмеш эртарыме торжественный погынымаш деч вара концерт тӱҥале. Тӱрлӧ калык муро, хор, куштымаш йоҥга. Залыш погынышо чытамсыр калык совым рӱжге кыра. Теве концертым вӱдышӧ йоҥгыдын каласыш:
– Геннадий Матюковский. «Пабло Неруда». Автор лудеш…
Йырваш тып-тымык лийын шинче. Пуйто ала-могай тале, виян, кӱдырчан йӱр толшашым вучышо пӱртӱс тыге лыпланыш. Чылан сценышке тӱткын ончат. Калык ончыко, занавес урвалтым пел веке лупшал, кӱкшӧ, вияш капкылан, шем костюмым чийыше, шинчалыкан рвезе лекте. Саҥгаш кечалтше ӱп ярымжым пурла кидше дене шеҥгекыла тӧрлен лупшале, да залын кажне лукышкыжо вошт шушо вулно шолем гай шомак-влак, строка гыч строкашке вияҥын, йоҥгалтыч; кажне колыштшын шӱм-чонжым почеламутын ритмикыже, вурс ойжо авалтыш:
Совым кыра чот пашазе Уралын,
Шӧртньӧ Кубаньын колхоз бригадир,
Совым кырем мый, поэт марий калыкын:
Муро, Неруда! Сеҥа войнам мир!..
Шоҥго профессор ден доцент, рвезырак преподаватель ден ассистент, сарым эртыше, сусыр, пел йолан студент да кызыт гына студент билетым налше латкандаш ияш ӱдыр-рвезе, пенсийыш кайышаш вахтёр, техслужащий да молат – чыланат кынел шогалын совым кырат. Студент-влакын йӧратымыштлан, нылымше курсын чапшылан, талант шулдыран, кӱдыратле йӱкан рвезе марий поэтлан, тудын почеламутшылан…»
Марий АССР-ын калык поэтше, СССР Кугыжаныш премийын лауреатше Миклай Казаков йолташыж нерген каласен: «Геннадий Матюковскийым мемнан илышнан чын мурызыжо манын кертына: вет тудын пӱсӧ шинчаж деч ик кугурак событият ӧрдыжеш ок код. Тунамак шке семын, шокшо мут дене, раш каласалтеш. Поэт-публицист ден поэт-лирик эре ваш-ваш кылдалт шогат, икте-весыштым ешарат, пойдарат… Матюковскийын публицистикыже чара риторике, кукшо кычкырлымаш огыл, да лирикыжат интимный шижмаш дене гына ок серлаге. Поэт келге философий шонымашым, иктешлымашым пуаш тырша».
Марий Элын калык писательже Виталий Петухов тыге аклен: «Поэтын творчествыжым лаштыра укшан кугу тумо дене таҥастарыме шуэш. Марий литературышто Геннадий Матюковский тумо семын ойыртемалт шога. Арам огыл ты пушеҥгын образше тудын почеламутлаштыжат изи огыл верым налеш. Теве «Тумо да волгенчыште» каласен:
Юл серысе чодыраште кугу тумо
Моткоч сӧралын, йоҥгатан шога.
Геннадий Ивановичын поэзийжат тыгак ий гыч ийыш кушкын толын, вияҥын, шарлен. Тудо поэт-монументалист лийын».
Чынак, поэтын сылнымут вожшо пеш келгыш, калык творчествыш шыҥен, тушто яндар да ылыжтыше вийым поген. Укшлаже – йӧратымаш лирике, граждан да философий сынан почеламут-влак, эпический произведений-шамыч, прозо, «Акпатыр» оперылан либретто (кум автор гыч иктыже), литературым шымлымашан да вес йылмыла гыч кусарыме пашаже-влак (эн кӱшнӧ Генри Лонгфеллон «Песнь о Гайавате» индеец-влак нерген поэмыжым да «Калевала» карел-финн эпосым мастарын марлаҥдымыже шогат) – чылажым шотлен пытарашат ок лий. Коло утла книгам луктын.
Эше вес ойыртемже: Геннадий Иванович почеламутым олыкмарлат, курыкмарлат ик семынак устан возен. Тудын мартен тыгеже лач Шадт Булат веле кертын. Икманаш, поэтын талантше шуко шӧрынан лийын. Марий поэзийыште 53 ий тыршен, пытартыш кечыж марте кидше ручкам кучен.
Поэтын муро кумыл дене кӱлткышӧ ура сылнымут шӱмжӧ тудым эре ончыко ӱжын, жапын йодмыж дене тӧр каяш вийым пуэн. «Ида вашталте мылам шӱмым» классический почеламутыштыжо тудо манын:
Ида вашталте мылам шӱмым,
Ида вашталте, сӧрвалем.
Вет тудо икте мылам пуымо –
Ойгем, чапем да пиалем…
Тиде шӱмжӧ шочмо калыкшылан пӧлеклыме поэзий корнылам шочыктен, шочмо калыкшак кугу поэтлан ойгыжо, чапше да пиалже лийын.
Снимкыште: Марий писатель ушемым тӱрлӧ жапыште вуйлатыше-влак: Сергей Николаев, Геннадий Матюковский, Семён Вишневский. 1950-ше ийла.
Фотом «Марий Эл» газет редакцийын архивше гыч налме.
