Калык усталыкым вияҥдымашке надырым пыштымылан «Калык чон» правительстве премийым икмыняр номинацийыште кучыктеныт:
- «Калык куштымаш» – Ирина Марышева, Я.Эшпай лӱмеш калык тӱвыра рӱдер пеленысе «Топотушки» образцовый ансамбльым вуйлатыше (Курыкмарий район);
- «Калык мурым мурымаш» – Лиана Смирнова, «Семэҥер», «Ауринко», «Кечыйол» мурышо ансамбль-влакым вуйлатыше (У Торъял район);
- «Йӱлаш пурышо калык тӱвыра» – Зинаида Терентьева, Шлань ялысе клубын «Эр кече» ансамбльжым вуйлатыше (Морко район);
- «Калык семӱзгар сем» – Алексей Рябинин, Россий калык усталыкын сулло коллективше, Тамара Дмитриева лӱмеш мурышо да куштышо «Эрвел мари» ансамбльын аккомпаниатор-концертмейстерже (Республикысе калык усталык да тӱвыра ден каныме паша шотышто шанче-методике рӱдер);
- «Театр усталык» – Мария Ефремова, «У Мурочки» образцовый театр-студийын режиссёржо (Оршанке районысо тӱвыра да каныме рӱдер);
- «Калык кидмастар» – Надежда Казакова, Йоча усталык пӧртыштӧ ешартыш шинчымашым пуышо педагог, курчакым ыштыше (Козьмодемьянск ола).
«Яндар тӱҥалтыш» конкурсын лауреатше – «Заря» тӱвыра да каныме рӱдерын «Рябинушка» мурышо ансамбльже (Марий Турек район, ансамбль вуйлатыше – Альфия ден Александр Якимовмыт).
ТУКЫМ ПОЯНЛЫКЫМ АРАЛА
У Торъял районысо тӱвыра да каныме рӱдерын методистше Лиана Смирнова – «Калык чон» премийын лауреатше-влак кокла гыч иктыже. Тудо тӱвыра аланыште кумло утла ий тырша.
«Шӱшпык» кумылем савырен
У Торъял район Кугу Лумарий ялыште шочын-кушшо Лиана изинекак моткоч чолга да чулым лийын. Ачаже верысе тӱвыра пӧртым вуйлатен. 1973 ийыште тудо ялысе школышто йоча ансамбльым чумырен. Калык семӱзгарым шоктышо коллективым «Шӱшпык» манын лӱмден. Изи Лианат ты ансамбльыш икымше кече гычак ушнен.
– Районышто да республикыште тӱрлӧ концертыште мастарлыкым ончыктенна, лишыл яллашке гастроль денат коштынна. Ансамбльлан куштымашламат шындаш тӧченам. Тидлан тӱҥалтыш классым туныктышо авамат чот полшен, – шарналта Лиана. – Йоча пагыт моткоч веселан эртен. Тукымыштына туныктышо ден музыкант ятырын улыт. Ачам, мутлан, музык урокым туныктымо деч посна эше гармоньым, балалайкым да моло калык семӱзгарым мастарын шоктен.
Школым пытарымеке, И.С.Палантай лӱмеш музыкальный училищым тунемын лекме деч вара Н.К.Крупская лӱмеш Марий пединститутышто (кызыт МарГУ) заочно тунемын. Тиде жапыштак Кугу Лумарий школышто музыкым, ик жап руш йылме ден литературым туныктен. Директорын алмаштышыжлан тыршымыжат самырык специалистлан кушкашыже, а У Торъял йоча сымыктыш школышто домрым шокташ тунемше йоча-влаклан сольфеджиом, музыкальный литературым туныктымыжо музык тӱняште вияҥаш полшен.
Чылаже лу коллектив
У Торъял районысо тӱвыра да каныме рӱдерыш Лиана Владимировна вучыдымын логалын.
– Ик кагазыш кидпале кӱлеш лийын, да рӱдерыш миенам ыле. Тӱрлым мутланыме годым мылам калык лӱмым нумалше «Ал ӱжара» ансамбльым вуйлаташ темлышт. Лач тунам ты коллективын калык лӱмжым пеҥгыдемдаш кӱлын улмаш. Ик жап пашам ышташ кӧнышым да тачат туштак улам, – шыргыжале Лиана Смирнова.
2016 ий гыч ты рӱдер Лиана Владимировнан тӱҥ паша верышкыже савырнен. Усталык шӱлышан ӱдыр мурышо, а вараракше калык семӱзгарым шоктышо ансамбль-влакым чумырен. Туныктымо паша гыч тӱвыра аланыш куснымыжлан нимынярат огеш чамане, тушто шке пӱрымашыжым вашлийын: лач тудо жапыштак Морко район Унчо кундемын эргыже Дмитрий Афанасьев аккомпаниаторлан миен улмаш.
Поро кумылан, шке пашажым моштен шуктышо ӱдырамаш кызыт лу коллективым вуйлата.
– Кажне ансамбльже мылам шерге да лишыл. Семӱзгарым шоктышо-влакын ансамбльыштлан «Шӱшпык» лӱмым пуымо. Вет мыйын усталык корнемат тыгаяк лӱман ансамбль деч тӱҥалын. Авамын шольыжо Владимир Семэҥерым писатель семын шукын паленыт. Чӱчӱм шарныме лӱмеш Надя шӱжарем, Дима пелашем дене пырля «Семэҥер» ансамбльым чумыренна, – палдара Лиана. – Коллективна-влак дене тӱрлӧ конкурсыш, фестивальыш ушнена, «Семэҥер», «Шӱшпык» ансамбль-влак дене кумдан палыме Россий шӱдыр Надежда Бабкинан проектышкыже ушнымо поснак кужу жаплан шарнаш кодеш. «Ший памаш» фестиваль-конкурсышто «Семэҥер» ден «Кечыйол» икымше степенян лауреат лийыныт. Тений «Россинка» руш фольклор ансамбльым чумыренам. Тудо «Творцы и хранители» фестиваль-конкурсышто икымше степенян лауреат лӱм дене палемдалтын.
«Семэҥер» – еш ансамбль
Жапше годым У Торъял районышто Сидоркинмыт еш ансамбль кугу лийын.
– Ансамбльыш ачам ден авам да нунын тукымышт гыч шукын коштыныт. 1985 ийыште Марий телевиденийын передачым войзаш толмыжым сайын шарнем, – йоча пагытыш уэш пӧртыльӧ Лиана Смирнова. – Ты коллективыш мыят изинекак ушненам. Йоча годым шӱмыш шыҥен кодмым ятыр жап эртымекат мондаш огеш лий. Кугурак тукымнан йӱлажым шарнышаш да аралышаш улына. Тидымак шотыш налын, меат калык мурым уэмден, тачысе илышлан келыштарен, эстрадный обработко дене сценыште мурена.
Сценылык костюмым ака-шӱжар шкештак ямдылат, а теве марий сӧрастарыш-влакым Надежда шӱжарже ыштылеш.
– Эртыше курымын 90-ше ийлаштыже ачам «Шӱшпык» ансамбльын участникше-влаклан кас еда шийдарманым ыштылын. Ты мастарлык шӱжаремлан куснымылан пеш йывыртенам. Тудат кызыт кас еда, кидпашам ыштен, чонжым лыпландара, шонымашыжым илышыш шыҥдара, – чонжым почо лаштыкемын тачысе геройжо.
Сай шомак – пашалан ак
– Тӱвыра аланыште паша эреак шолеш, тидын денак тудо мылам оҥай. Утларакше калык дене пашам ышташ, марий тӱвыра, йӱла дене кылдалтше кугу мероприятий-влакым эртараш келша. Йоча-влак дене пашам ыштымат кумылым нӧлта, – ойла «Калык чон» премийын лауреатше. – Иктаж-кушко миен толмеке, нунын сай шомак дене куанен шарналтымышт – мыланна кугу ак. Премий дене палемдымат пашам ышташ вийым ешара да эшеат сай шонымашым илышыш шыҥдараш шӱкалтышым пуа. Вет 2006 ийыште ачамат «Калык чон» премий дене палемдалтын. Тудо У Торъял районышто премийым налше икымше тӱвыра пашаеҥ лийын. Тугеже мыйын тыршымемат арам огыл.
АКЛЫММУТ:
– Маша ӱдырем Лиана Владимировнан вуйлатыме «Шӱшпык» ансамбльышкыже куанен коштеш. Ешыштына рушла мутланена гынат, марий мурым уло кумылын тунемеш, шиялтыш дене марий семым уло кумылын шокта. Тудлан сценыште мастарлыкым ончыкташ моткоч келша. Ансамбльын сеҥымашыжат ятыр. Могай костюмым кӱлеш, тугайым шке кӱшеш ургыктена. Коллективыш коштмо дене ӱдырем марла умылаш тунемын, калыкнан тӱвыраж ден йӱлажым пален кушкеш. Садлан ансамбльын участникше да ача-ава-влак лӱм дене Лиана Владимировналан моткоч кугу таум ойлена, ончыкшымат пашам ышташ кумылжо эреак лийже, – вуйлатышын пашажым аклен каласыш Ольга Верёвкина.
Алевтина БАЙКОВА
Авторын фотожо
