Геннадий Сабанцев
21 ноябрьыште Россий писатель ушемын Марий Элысе регион пӧлкаже самырык возышо-влаклан черетан «Сылнымут шыже» семинар-каҥашым эртарен колтыш. Тудо кок ийлан ик гана чумырга.
Тыгай каҥаш республикыштына икымше гана 51 ий ожно, 1974 ий 19–21 октябрьыште, погынен. Пел курым ончычсо ден тачысе сылнымут илышым таҥастараш ок лий. Тунам возышыжат – тӱҥжӧ: сайын возышыжо! – пеш шукын лийыныт, школышто тунемше йоча-влак кокла гыч сай деч сайын шкеныштым ончыктышо юнкор-влакым гына ӱжыныт. Конешне, йӱлашке пурышо семинарым эртарен шогыде ок лий, сандене уло-уке серыше-влакым – тӱҥ шотышто ынде юнкор-влакым – тыге кок ийлан ик гана чумырат, возышаш кумылыштым изиш нӧлталыт. Тиде – сай могыр.
Вес могыржо – ударакше, очыни, – ӱшандарен возышыжо уке. Сылнымут нурышто нӧргӧ озым атылана гынат, варажым тӱвыргӧ саскашке савырна манын, ӱшан шагал. Амалжым чылан ужына: сылнымут пашан кӱлешлыкше чӱдем да чӱдем мия…
Туге гынат ме кид велалт шинчышаш огынал, кертме семын ончыкылык тукым нергенат шонышаш улына. Тидлан ик йӧнжӧ – лачак «Сылнымут шыже» семинар-каҥаш. Ты ганат тӱрлӧ жанр дене секций-влакым чумыраш тыршыме. Чылаж нерген каласен огына шукто, кӱчыкын марий поэзий секцийын пашажым ончалына. «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжо, поэт Игорь Попов палемда:
– Секцийышкына пурышо паша-влакым кумытын лончыленна: Зоя Дудина, Лидия Иксанова да мый. 9 еҥ ушнен ыле. Тушеч кудытынжо – Морко район Шӱргыял школын визымше классыштыже тунемше-влак. Туныктышо Елена Валерьевна Григорьева сылнымут кружокыш коштшо икшыве-влакым конден. Нуно синквейн аршашышт дене палдареныт…
Тыште мый, статьян авторжо, синквейнже мо тыгайым умылтарен кодынем. Ожно ме тудын нерген йӧршешат колын огынал. Синквейн – посна кышкаран кӱчык почеламут, тушто иктаж-мо нерген каласкален пуаш кӱлеш. Тиде жанр вич корнан лиеш, рифмыже уке. Икымше корнышто – ик мут гына (существительный), тудо темым палдара; кокымшо корно – теме нерген ойлымаш, кок прилагательный гыч шога; кумшо корнышто – теме дене кылдалтше действий, кум глагол гыч шога; нылымше – икмыняр мутан ой, авторын теме нерген шонымашыжым каласа; визымше корно – почеламутым иктешлыше синоним але вес мут. Мутлан:
Чавайн
Кугу, уста
Сера, тырша, кумылаҥда
Марий сылнымутын ачаже
Поэт
(Тыште нимогай комментарийымат пуаш огына тӱҥал. Шке шоналтыза: тыгай йӧн дене сылнымутым возышым, кумдан шонкален моштышым шуараш лиеш мо? – Г.С.).
Игорь Попов умбакыже шуя:
– Кажне семинарым эртарыме годым (тушто лийшыже шуко але шагал гынат), ик-кок еҥ садак ойыртемалтеш. Тений тыгай ойыртемалтше семын Морко посёлкысо 2-шо номеран кыдалаш школын тунемшыже Регина Григорьевам ончыман.
Вес участнице – Морко район гычак Унчо школышто тунемше Валерия Александрова – почеламутым возаш тӱҥалын веле гынат, уда огыл шонымашан корно-влакым шочыкта.
«Сылнымут шыже» семинар самырык возышо-влакым веле огыл, серкалаш кумылан кугурак ийготан автор-влакымат эре ӱжеш. Тений поэзий секцийыште Юлсер кундем гыч Зоя Савельева ыле.
Лончылаш темлыме ойпогылан акым пуаш гын, возышо-влакын образно шонен моштымыштым, у семын тӱням ужмыштым палемден кодаш кӱлеш. Почеламутым возымо технике дене гын эше пашам ыштыман. Тиде моштымашым шотыш кондаш гын, ӱдыр-рвезе-влак марий сылнымутышто шке верыштым муын кертыт, – иктешла Игорь Попов.
Тыгак лийже.
* * *
Сылнымут илыш гычак ынде вес увер. 22–25 ноябрьыште Москошто Россий писатель ушемын регионлаште вияҥмыже шотышто стратегический манме сессий эртен. Тушто мом ыштышаш паша нерген доклад дене Россий писатель ушемын Проектлык офисшым вуйлатыше Андрей Тимофеев ойлен. Тӱҥ шонымаш тыгай лийын: регионласе пӧлка-влакын пашаштым саемден колташ кӱлеш. Сессийыште лишыл жапыште шуктышаш ик тӱҥ задаче семын «…регионласе писатель организаций-влакын пайдале лектышлан полшышо негызан пашаче модельыштым» ыштымым палемдыме. Тидыже кажне регионын шкаланже келшыше, моло деч ойыртемалтше йӧным шотыш налын ыштымыже дене кылдалтеш. А шотышкыжо мом налман вара? Регионысо пӧлка шкаланже тӱҥ шуктышаш корным могайым ойырен налшашым палемда (сылнымутым возымаш, книгам савыктымаш, туныктымаш да шинчымашым пуымаш, самырык возышо-влак дене пашам ыштымаш); литератур пашам вораҥдарыме могай йӧным ойыра (каҥаш, сылнымут ушем, клуб, унагудо, салон, рӱдер, секций, тоштер, редколлегий, издательстве да т.м.); могай литератур пашам шуктымым ончыко шында (редактироватлымаш, рецензийым возымаш, усталык вашлиймаш, сылнымут таҥӱчаш – конкурс, сылнымут кече-влак, сылнымут пайрем, сылнымут экскурсий, таҥасымаш/батл, конференций, лудмаш, семинар, форум, презентаций, книга ончер, книга пазар/ярмиҥга, сылнымут десант, йыргешке ӱстел, дискуссий, радио-телепередаче, сылнымут премий да т.м.).
Эше шотыш налман: писатель организацийын статусыштыжо кугыжаныш да мер шотан организаций улмаштыже кудыжо тӱҥ верыште шогымым, писатель организацийын обществын илышыштыже рольжым; регионласе пӧлка-влаклан полшаш кугыжаныш ден регионысо полыш кид улмым да нунын могай кугытан улмыштым (грант, субсидий/субвенций, стипендий, т.м.); регионласе пӧлка-влакын шкаланышт шке шийвундо дене полшен кертмыштым (книгам ужалкалымаш, литератур концерт, литератур туризм да т.м.); да писатель-влаклан чот кӱлешан йодышым – сылнымут пашалан профессионал статусым пуымым – вес семынже, писатель пашам профессийлан шотлаш тӱҥалмым закон почеш илышыш пуртыман.
Ужына: пешыже нимом уым шонен лукмо огыл, чыла нине йӧн дене сылнымут илышыште да пашаште эреак пайдаланыме. Лачак регион пӧлкам вуйлатышылан да правленийлан утларак чулымрак, кычалшан да илышыш шыҥдарен кертшан да моштышан лийман. Тидланже, конешне, мемнан регион писатель пӧлкам, у жаплан да тудын йодмыж ден кӱштымыжлан келшышын, кӱлынак рӱзалтен налман, вуйлатышымат, правленийымат уым сайлыман. Эртак тыге регенчаҥ шинчаш огеш лий. Вучена у сайлымаш погынымашым.
Снимкыште: Сылнымут шыже» семинар-каҥашыш погынышо-влак.
Фотом Марий книга издательствын вотлаштыкше гыч налме.
