Тений «Марий Эл Республикысе образованийын да наукын сулло пашаеҥже» лӱм дене палемдалтше-влак кокла гыч иктыже – Морко район Шеҥше кундемын ӱдыржӧ, Унчо школышто 36-шо ий марий йылме ден сылнымутым туныктышо Людмила Игнатьева.
– Людмила Константиновна, школ деч вара Н.К.Крупская лӱмеш пединститутыш тунемаш пуренда. Молан лач тушко?
– Тиде чот оҥай… Школым тунем пытарыме ийын кеҥежым ялыште ала-могай сомыл дене уремыш, капка ончыко, лектынам. Ончем, урем дене изирак капан палыдыме ӱдырамаш ошкыл вола. Кӧ деке толын да молан – тунамат пален омыл да кызытат каласен ом керт, но мыйын тураш шогале. Кутырышна-кутырышна, да тудо кӧ улмыжым каласыш. Пединститутын туныктышыжо Зоя Константиновна Иванова улмаш. Икмыняр тыге шогылтмеке, тудо «Институтыш тунемаш пураш шонымашет уке?» йодо. «Тыгеже умбакыже тунемаш шонем…» – каласышым. А вара пединститутыш тунемаш пурышым. Ӧрат веле, но юмыжак, пӱрымашыжак тыге ыштеныт манын шонаш гына кодеш.
– Тымарте ончыкылык илышдам туныктымо паша дене кылдаш шонен огыдал тугеже, чын умылышым?
– Чын. Тудо тат марте шонен омыл ыле. Чынжым гын, врач лияш шонымашем лийын. Но школым тунем пытарыме ийын, 1984 ийыште, мыйым иктат нигуш коштыктен кертын огыл. Лач тудо кеҥежым кугу изам ӱдырым налаш палемден, тидлан гына ямдылалтынна… Можыч, тыгак лийшаш ыле, но пединститутыш, филологий факультетын руш-марий пӧлкашкыже, тунемаш пурымемлан, туныктышо лиймемлан нимынярат ом ӧкынӧ.
– Пединститут деч вара…
– Тунам институтым тунем пытарыше-влакым распределений почеш пашаш колтеныт. Йолташ ӱдырем дене вес кундемыш, мутлан, Свердловск областьысе марий школыш але вес вере, туныкташ каяш шонымашнат лийын. Но пединститутым пытарыме деч кок ий ончыч Унчо рвезе дене палыме лийынна. Ончыкылык пелашем Евгений Арсентьевич верысе школыш миен да туныктышылан паша вер улмым умылен налын… Икманаш, тыге мыйым Унчышкак конден.
– Икымше урок, икымше тунемшыда-влак… Кумло утла ий эртен гынат, тиде тат, очыни, ӱмырешлан ушеш, шӱмеш кодын.
– Мутда дене келшем. Йоча-влак туге шинчашкет ончат – тидым шомак дене умылтаренат от мошто. Моткоч кумылын тунемыныт, шинчымашым налашак тыршеныт. Мый эреак класс вуйлатыше лийынам, тенийысе выпускем – визымше.
– Эше икмыняр ий ончыч марий ялысе школышто йоча-влакым марий йылмылан шӱмаҥдыме шотышто йодыш лектын огыл, вет нуно тугакат шочмо йылмым кумылын тунемыныт. Но кызыт ты шотышто сӱрет вестӱрлырак. Тунемшым кумылаҥдаш могай йӧным кучылтыда?
– Жап деч почеш огына код. Марий йылме да литератур уроклаште у технологий дене пайдаланена. Мутлан, у орфографий мутер почеш шомак-влакым тунемме годым проектор дене пашам ыштена. Марий йылме дене «ойлончо», «тайык» да марлаҥдыме моло термин-шамычым йоча-влаклан шыҥдараш йӧсырак лийын гын, кызыт нуным ойлаш тӧчат.
Тунемше-влаклан модыш йӧн эреак келшен да кызытат тыгак, сандене тудын дене пайдаланена. Мутлан, марий йылме урокышто, тӱшка-шамычлан шелалтын, эн кужу ойлончым чоҥымо шотышто ӱчашымашан пашам ыштена. Марий литератур урокышто произведенийым лончылымо годым тыгай йӧн герой-влакын койыш-шоктышыштым почын пуаш пайдале, йоча-влакланат оҥай. Тыгак тунемше-влакым шочмо йылмылан мурымаш-куштымаш полшымо дене шӱмаҥдаш тыршена. Марий йылме дене почеламутым сылнын лудмо конкурслаш йоча-шамычым эреак коштыктена. Шукерте огыл Чавайн лудмашке миенна. Калыкын икоян улмо кечыжлан да Марий Эллан 105 ий теммылан пӧлеклалтше конкурсыш кок тунемшым намиенам. Тидым ужын, моло ӱдыр-рвезе-влакат кумылаҥыт, «Мыламат тунемаш лиеш мо?» йодыт. Калыкын икоян улмо кечыжлан да Марий Эллан 105 ий теммылан классем дене уло школлан мероприятийым ямдылышна. Икымше ужашыже рушла лийын гын, кокымшыжо – пӱтынек марла. Йоча-влак кумылын ямдылалтыныт, нунылан келшен.
– Людмила Константиновна, пытартыш жапыште марий йылмым але литературым туныктымаште нелылык шижалтеш?
– Мыланем ойыртем уке. Марий йылмыжымат, сылнымутшымат ик семын моткоч йӧратем, сандене нелылыкым ом шиж. Туге, йоча-влак сылнымут произведенийым шагалрак лудыт, но школ программыш пуртымым лудашак тыршена, лончылена.
– Палена, шке жапыштыже Тендан тунемшыда Россий кӱкшытан олимпиадыште сеҥышыш лектын.
– Тидым мый нигунамат ом мондо. Москваште 10-11-ше класслаште тунемше да студент-влаклан Российысе республик-влакын кугыжаныш йылмышт дене всероссийский олимпиаде эртен. Тунам тушко республикна гыч кум тунемшым да кок студентым намиенам. Ик тунемшыже – мемнан Унчо школын, тиде 11-ше классыште тунемше Лада Архипова. Тудо республик кӱкшытан олимпиадыште сеҥышыш лектын ыле. Россий кӱкшытанлан чот ямдылалтынна, Лада тыштат сеҥышыш лектын. (авт.: олимпиадыште Российын 17 регионжо гыч 138 ӱдыр-рвезе шинчымашым ончыктен, тышеч 10 еҥым гына сеҥыше семын палемденыт.) Куанже могай лийын!
– Тунемшын сеҥымашыже – туныктышын сеҥымашыже. Людмила Константиновна, тыгай лектышыш шуаш манын, туныктышо могай айдеме лийшаш?
– Туныктымо паша кугу тӱткышым, чытышым, йочам умылен моштымашым йодеш. Туныктышо икшыве-влакым йӧрата да шке пашашкыже куанен коштеш гын, тудо чын туныктышо. Мый ынде кумло кудымшо ий школышто марий йылмым да литературым туныктем, шке пашам моткоч йӧратем да тудлан эреак уло кумылем пыштем. Школым тунем пытарыше ӱдыр-рвезе-влак шкеныштым ӱлыкӧ шындыше ынышт лий, марий улмышт дене кугешнышт, шке вийыштлан ӱшанышт манын тыршем. Пашаште тӱҥ шонымашем лач тыгай лийын да кызытат тыгай. А паша лектышем тек калык акла. Шкетын гына тыгай сеҥымашыш шуаш неле. Сандене кӱкшӧ суапым налмаште кугу полышым пуышо чыла еҥлан кугу таум каласем.
Г.Кожевникова
Иван Речкинын фотожо
