Геннадий Сабанцев
Тора вершӧрат – илыш вӱршер
Кузе эн мурызо, эн йӱкан кайык пӱртӱсын эн ӱшык пыжашешыже илана, тыгак – шонымашем дене, да тидым илышат пеҥгыдемда – ушан-шотан, варажым кугу кӱкшытыш шушо айдемат шукыж годым«маска лук» гай кундемыште шочеш. Ончалза историеш келге кышам кодышо кеч-могай марий еҥымат – чыланат мӱндыр, пич яллаште, манаш лиеш, шочыныт.
Налаш теве Кужэҥер районысо Саламатнур ялым. Тудо ты кундемын эн лукысо вершӧрешыже верланен. Тудын деч вара Параньга вел тӱҥалеш. Кызытсе жапыште тиде ялыш машина дене шагатат пеле гутлаште выж-ж гына толын шуат. А эше нылле ий ончыч, мемнан студент улмо пагытыште, тышеч Йошкар-Олашке миен шуаш я мӧҥгеш пӧртылаш кечыгут кӱлын – корно уке, транспорт уке. Орлык лийын. А шӱдӧ ий ончычсыжым ойлыманат огыл.
Лач тиде ялыште 1905 ий 10 декабрьыште Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын икымше председательже Тимофей Ильич Кавалеров шочын. Тудын нерген шуко материалым землякше Юрий Тимофеевич Смородинов поген. Юрий Тимофеевич нергенат посна каласен кодаш кӱлеш. Тудо пеш чолга, моткоч марий чонан, шке кундемже, тудын историйже да ончыкылыкшо нерген азапланыше айдеме. США (Саламатнур, Шойдӱҥ, Аганур) велыште илыше калыклан тысе лӱмлӧ еҥ-влакым шарнен илашыже чот тыршен да тырша. Тудын пижмыж денак Аганурышто Одарлан (Иван Ефимович Романовлан) шарныктыш кӱм, Шойдӱҥыштӧ РСФСР-ын сулло врачше Филипп Павловлан бюстым, Саламатнурыштыжо ял гыч Кугу Отечественный сарыште кредалше-влаклан шарныктышым, икымше школ лийме олмым шарныктышым почмо. А кодшо ийын шочмо ялыштыже Тимофей Кавалеровын суртшо лиймым шарныктыше верым почаш вийжым пыштен да шонымыжым шуктен.
Тимофей Кавалеров нерген утларак пален налаш Юрий Тимофеевич республикысе кугыжаныш архивыште документ-влакым ончен, копийым ыштен. Мемнан редакцийланат тудым пуэн. Да тушеч ме лӱмлӧ айдемын илыш корныж нерген раш пален нална. Лудшына-влакланат тидым палаш оҥай лиеш, шонена.
Тунеммаш – айдемын вийже
Шкенжын илыш корныж нерген Тимофей Ильич 1952 ий 6 ноябрьыште тыге радамлен возен: «Мый 1905 ий 10 декабрьыште кызытсе Марий АССР Кужэҥер район Аганур ялсоветысе Саламатнур ялыште шочынам. Ачам-авам Октябрь революций деч ончычат, тулеч варажымат ялозанлык пашам ыштен иленыт. Ачамын сурт озанлыкше 1924–25 ий марте йорло лийын, вара кокла радамыш пурен. 1929 ийыште колхозыш ушнен. Ачам 1947 ийыште колен, авамже эше 1923 ийыштак илыш гыч каен. Кызытсе жаплан лишыл родо-тукымем гыч ик шӱжарем веле уло, тудо ялыште ила да «У Саламатнур» колхозышто пашам ышта.
Мый 1914 ийыште Саламатнур тӱҥалтыш школышто тунемаш тӱҥалынам, тудым 1918 ийыште пытаренам. Варажым ик ий Руш Шой кок классан училищыште шинчымашым налынам, но черланымемлан да начар илышлан кӧра тунем пытарен кертын омыл. 1925 ий марте ачамын сурт озанлыкыштыже пашам ыштен иленам. Тиде ийын комсомолыш пурышым, да ВЛКСМ Шернур кантон комитет мыйым Краснококшайскысе икымше ступенян совпартшколыш тунемаш колтыш. Тыште ик ий тунемым.
Совпартшкол деч вара ВЛКСМ обком ден облоно мыйым Шернур кундемысе Лажъялыш тысе лудмо пӧртым вуйлатышылан пашаш колтыш. Тыште 1926 ий август гыч 1927 ий февраль марте ыштенам. Октябрь тылзе марте ВЛКСМ Шернур кантком пелен райорганизаторлан ыштенам, варажым Марисола да Кукнур лудмо пӧрт-влакым вуйлатенам. (1927 ий августышто ВКП(б) членыш кандидатлан, 1929 ий мартыште членлан пуртеныт). Кукнур гыч мыйым партий Шернур район комитетыш канцелярий вуйлатышылан пашаш нальыч, тушто 1930 ий апрельыште канткомол секретарьлан сайлымешкышт ыштышым. Вара Морко канткомол секретарят лийынам. Тыште мылам кужун ышташ пернен огыл –ВЛКСМ обкомын пунчалже дене самырык-влаклан лекше «Рвезе коммунар» газет редакцийыш редакторын алмаштышыжлан шогалтышт. А ныл тылзе гыч партий обком мыйым Морко районысо «Колхоз йӱк» газет редакторлан пеҥгыдемдыш. Редактор гыч варажым партий Морко райкомысо (тунам кантоным районыш вашталтыме ыле) культпроп пӧлка вуйлатышылан шогалтышт. 1933 ий августышто партий Марий обком ден Горький кайком бюро мыйым Москваш Эрвелысе шемер-влакын Сталин лӱмеш коммунистический университетышкышт тунемаш колтыш. Тыште мый 1936 ий июль марте тунемым.
Университетым пытарыме деч вара партий Параньга райком секретарьын алмаштышыжлан шогалтышт, а 1937 ий июльышто ВКП(б) обкомын инструкторжылан, вара школ да науко пӧлкажым вуйлатышылан кусарышт. 1938 ий июньышто обком бюро Марий АССР Кӱшыл Каҥаш Президиумын председательжылан пеҥгыдемдыш.
Тиде пашаште 1943 ий июль марте тыршенам. Тышеч мыйым ВКП(б) ЦК пеленысе парторганизатор-влакын кӱшыл школышкышт тунемаш колтышт. Тиде школым пытарен шым шукто, молан манаш гын ВКП(б) Марий обкомыш ончылгоч ӱжыктышт да кадр шотышто секретарьлан пашаш шогалтышт. Тыште 1949 ий декабрь марте ыштенам, варажым республикысе «Марийская правда» газет редакторлан пеҥгыдемденыт, тыште 1952 ий сентябрь марте ыштышым. Ноябрь тылзыште Марий облпрофсовет председательлан шогалтеныт.(Тиде пашаште лу ий, сулен налме канышыш лекмешкыже, ышта.– Ред.).
I степенян Отечественный сар, Трудовой Йошкар Знамя орден, «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941–1945 гг.» медаль дене суапландаралтынам.
1938 ий гыч кӱрылтде ВКП(б) Марий обкомын да Йошкар-Ола горкомын членже, тыгак Марий АССР Кӱшыл Каҥашын депутатше улам.
Репрессийыш логалын омыл, суд ончылнат мут кучаш пернен огыл, мыйын шотышто следствий лийын огыл.
Пелашем кресаньык еш гыч. Тудын ача-аважат эре ялозанлык пашам ыштеныт. Нуно кызыт уке улыт. Ныл иза-шольыжо лийын. Иктыже сар годым фронтышто колен. Кумытынжо илат да пашам ыштат. Тайгильдин Кронид Андреевич Кӱшыл рӱдӧ комсомол школышто тунемеш, Ананий Андреевич сарзе заводышто пашам ышта, Леонид Андреевич Йошкар-Оласе музык училищыште туныкта».
Шке гыч ешарена: Тимофей Ильич автобиографийыштыже шӱжарже нерген (Пӧкла лӱман, 1911 ийыште шочын) веле ушештарен, но тудын эше Максым шольыжо (1914) улмаш, Параньга районышто изирак вуйлатыме пашаште тыршен. Кызыт Пӧкла ден Максымын тукымышт илат, но Саламатнурышто Кавалеровын лишыл тукымжо кодын огыл. Пелашыже Ефросинья Андреевна дене нунын икшывышт лийын огыл, но ашнаш налме шым йочам ончен куштеныт.
Тимофей Ильич Кавалеров 1979 ий 8 майыште илыш гыч каен. Турун шӱгарлаш тойымо.
Снимкыште: Тимофей Ильич Кавалеров. 1950-ше ийла.
