Марий кечышот:
28 июль – Чоткар шарныктыш кече (Марий Эл, Волжский район).
29 июль – Онар патырым шарнымаш (Марий Эл, Советский район).
1 август – Илян кугарня.
2 август – Илян кече; Акпатырлан вуйым савыме кече (Киров область, Малмыж район).
Марий кумалтышын чинче тушыжо:
Сӱан годым, качын суртыш толмеке, самырык мужырлан сугыньлен пелештыме мут:
Тӱҥ Ош Кугу Юмо, Мер Юмо, Кава Юмо, Кӱрлӧ Юмо, Кугече Юмо, кугу Миколо Юмо, Миколо Юмын Аваже, Илыш Шочын, Эрге Пӱрышӧ, Шочынава! Шочаш-кушкаш пӱренат, иле вӱрым пуэнат, йоҥгыдо уш-акылым. Пеҥгыде тазалыкым, пиалым пӱрен шого: ешан лияш, вольыкан лияш, суртан-кудывечан, шочшан лияш, индеш эрган, шым ӱдыран лияш. Тӱҥ Ош Поро Кугу Юмо, йӧным ыштен шого! Уныкам дене конден шогалтыме шешкымлан пиалым, кугу уш-акылым пу. Ты тичмаш кинде гай тичмашлыкым пӱрен шого (каче-ӱдырлан тичмаш киндым пурлыктыман).
Кужу ӱмыран, поян лийза. Еҥ мутым колыштса. Ваш-ваш келшен илыза! Вӱта тич вольыкан, идым тич киндан лийза! Эр кечыла нӧлталтын, тылзыла волгалтын, шӱдырла чолгыжын, икияш воштырла ӱмырым шуен, кӱрыкӱмбал саскала пеледын илыза. Илашда Юмо полшыжо. Сукен шичмыда кӱшан лийже. Нылле тушманым йол йымак тошкалын, нылле ик порылыкым налын кынелза!
«Ош Сандалык ончылно» книга гыч (2012 ий) налме.
Йӱлам шуена
Ешым чумырышо самырык мужыр-влак сӱан кечын, кӧгӧным сравоч дене петырен, тудым кӱвар кидкучышыш сакалтат. А сравочшым вӱдыш кудалтат. Тыгай йӱлам Йошкар-Олаште, веле огыл районлаштат шуктат. Мутлан, рӱдолаште Изи Какшан эҥер вӱд гоч кечыше Воскресенский собор деч Патриарший площадьыш шуйналте кӱварымак налаш. Кӧгӧнжӧ тушто мыняр! Кажныштыже манме гай ӱдыр-качын лӱмыштым серыме. Южиктыже эсогыл кӧгӧнжым электролампе меҥге вуйышкат сакен кертын.
А кушеч ты йӱлаже каен? Италий гыч. Федерико Моччиан «Три метра над небом» книгаже савыкталтмыж деч вара ты йӱла тӱня мучко шарлен. Тусо тӱҥ герой-влак икте-весылан ӱшанле лиймышт нерген товатлыме мутым лач кӧгӧным тӱчшыштла ойленыт.
Такшым, кӧгӧнжым кӱварыш веле огыл, тӱрлӧ саварыш, пушеҥгыш сакалаш лиеш. Акрет Русьышто гын мужыраҥше ӱдыр-каче сравочшым пагалыме родо-тукымжылан аралаш пуэныт, кӧгонжым тунам мландыш уреныт.
Снимкыште: Изи Какшан эҥерысе Восресенский кӱварыште.
Светлана Носован фотожо.
Черке йӱла почеш:
28 июль – Апостол-влак дене тӧр улшо кугу князь Владимирын кечыже.
31 июль – Тӱнямбал куд Погынышто лийше святой ача-влакын кечышт.
1 август – Преподобный Серафим Саровскийын кечыже.
2 август – Илия Пророкын кечыже.
Калык пале:
Августышто кечывал марте – кеҥеж, а кечывал деч вара – шыже.
Август йӱр деч посна эрта гын, шыжат тыгаяк леве да кечанан лиеш.
Августышто лышташ нарынчалга – шыже эр толеш.
Августын икымше кечыже могай, шыжат тугай лиеш.
Шопке гыч мамык чоҥешта – поҥгылан каяш жап.
Кас ден эр еда тӱтыра шога – поҥго шуко лекшашлан.
Пырыс пырдыжым удыра – игече локтылалтеш, кол начар чӱҥгаш тӱҥалеш.
Ойӧрӧ:
Корнышто тыгыде оксам налаш ок йӧрӧ – черланен кертыда.
Тора корныш кайыше еҥ почеш кӱварым ӱшташ ок йӧрӧ – корныжо пиалан ок лий.
Корнышко киндым пурлде тарванаш ок йӧрӧ – пиал корным от кошт.
У суртым кинде-шинчал деч посна шинчыкташ ок йӧрӧ – осал озалана.
В.Т.Михайловын «Калык ойпого – калык чон поянлык» книгаж гыч налме.
Сай илышлан темлымаш
Кумдан чапланыше хирург Николай Михайлович Амосовын 7 шӧртньӧ правилже:
Малаш жапым чаманыман огыл. Айдеме кокла шот дене 8 шагат малышаш.
Омыда уке – ида лӱд. А эрдене кынелмек, вуй коршта гын, нимат огыл.
Таза лияш ныл условийым шуктыман: физический паша, кочкыш шотышто шкем кучымаш, шкем шуарымаш да канен моштымаш. А визымшыже – пиалан илыш. Илышыште пиал уке гын, вес ныл условийжым шукташ кумыл ок лек.
Ласка илыш – черле-шамычлан гына. Шкем чот тургыжланыме деч аралыман, санденак шкем кандарен моштыман.
Кеч-могай черын амалже – кӱлеш семын огыда иле: кӱлдымӧ кочкышым кочкыда, шкендам огыда шуаре, кап-кылланда нелытым огыда пу, психике велым шкендам кандарен огыда мошто.
Врач-влак тендам эмлен, йол ӱмбаке шогалтен кертыт, но умбакыже шкаланда гына ӱшаныман.
Тазалык – мемнан кап-кылын, физиологийын шапаш куатше. Кеч каныш, физически пашам ыштыме, черланыме годым тиде шапаш куат мыланна кӱлеш. Таза лияш айдемын койыш-шоктышыжын вийже лийшаш.
Светлана Носова ямдылен.
