Эколог-влак тургыжланат: Элнет эҥер вашталташ тӱҥалын.
Але вара кошка?
Олег Логиновын Элнет эҥерым чапландарыме мурыжым палыдыме еҥжат уке, очыни. Мутшак мом шога: «Марий эҥер – йӧратыме Элнет! Кава тек сото лийже ӱмбалнет». Элнан картыштыже тудо моло эҥер гаяк пелганде тӱсан тасма гай коеш. Элнет – «Марий Чодра» национальный парклан веле огыл, уло Марий кундемнан заповедникысе чодыражлан тӱҥ вӱршер. Тудо Параньга районышто йомшо Куфтино ял деч тӱҥалтышым налеш да 220 километрыш шуйна, вара Волжск ола деч 10 километр кӱшнӧ Юл эҥерыш ушна.
Йоген эртыме кужытышто тудым шуко памашшинча, тыгак изи эҥерла гыч йоген лекше вӱд пойдарат. «Марий Чодра» парк пашаеҥ-влакын палемдымышт почеш, пытартыш жапыште Элнет нуным чотак тургыжландара: эҥер кошкаш тӱҥалын. Тудын вашталтмыже эҥерын вӱдйогынжылан веле огыл, чумыр экосистемыжлан эҥгекым конден кертеш.
Памашшинча-влак «ырыктат»
Элнет эре шке пӱртӱс сӱретше дене ӧрыктарен. Тӱҥ шотышто тудо пӱнчер ден тумер коклаште йоген эрта. Эҥер пундаште – ошма да известка. Эн ӧрыктарышыже – эҥер телым нигунам кылмен огыл. Эсогыл пеш чот йӱштӧ игече шогымо годымат. Сер воктенысе тӱржым гына изишак ий ковыжлен кертын. Моланжым эколог-влак теве мо дене умылтарат: йогын мучко эҥер пундаш гыч шуко памашшинча лекеш. Лач нуно эҥерлан левырак вӱдым кондат, йӱштӧ толкынжо дене варналтын, тудым «ырыктат».
Эҥер писын йога гын, вӱдшӧ огеш кылме, маныт южышт. Но тиде тыге огыл, палемдат эколог-влак. Вӱд ынже кылме манын, йогын ӱмбалне улшо йӱштӧ вӱд да пундаш гыч лекше леве вӱд сайын варналтшаш улыт. Але марте Элнетыште эре лач тыгай сӱрет лийын. Эсогыл 30 утла градус йӱштӧ игечыште эҥер кылмен огыл. А тыгай кечыже телым ятыр гана лийын.
Ий тургыжландара
«Марий Чодра» национальный паркын кугыжаныш инспекторжо Вячеслав Кидалашев ты вӱд объектым ынде 25 ий утла эскера. Пытартыш ийлаште тудо ӧрыктарыше вашталтыш-влакым шекланен. Мутлан, тений телым Керебеляк лесничестве гоч йоген кайыше кужытышто вӱд пеш кӱчык жап 24-25 градус йӱштӧ игече шогымо годым тӱрыс кылмен. Икмыняр кече гыч левештен гынат, молгунамсе семын ий шулен огыл.
– Очыни, тидын амалже – вӱдын да эҥер пундаште улшо памашшинча чотыштын шагалеммышт. Пытартыш кум ийыште шошымсо вӱдшор годымат Элнетысе вӱд сер деч ӧрдыжкӧ ок лек. Кеч ончыч шошымсо эҥер вӱд чотак ташлен, эсогыл йогынын тошто олмышкыжат вӱд пӧртылын. Сайжат тыште уло – коллан мӧртньым кышкыме вер ышталтын. Кызыт эҥерыште вӱд палынак шагалемын. Элнет шке ойыртемалтше пӱртӱс сӱретшым йомдара, – палемда инспектор.
Молан тыге лиеш?
Тыгай пӱртӱс сӱретын амалже могай? Кызытеш раш вашмут уке, эскераш, шымлаш кӱлеш. Ты шотышто эколог-влакын икмыняр шонымашышт уло.
Иктыже – памашшинчалаште лекше вӱд эркышнен да памашшинчажат шагалемын. Тидыже мланде йымалысе вӱдын уровеньже вашталтме дене кылдалтын, алеже парк кумдыкышто геологический шӱкалалтмаш але антропогенный вашталтыш лийыныт.
Кокымшо – климатыште дисбаланс кая: телым лум шагал лийын, сандене, шошым шулымекыже, вӱд шагалрак лектеш. Шулышо лум вӱдат Элнет эҥерым веле огыл, кеч-могай йогынымат эре пойдара.
Кумшо – чыла пӱртӱс сӱрет эҥер вӱдлан шагалемаш «полша»: климатын вашталтмыже, локальный геологический процесс-влак да курымла дене лийше естественный цикл-влак.
Элнет – тиде экосистеме
Эколог-влакын палемдымышт почеш, Элнет – тиде посна пӱртӱс объект гына огыл. Тудо национальный паркын да уло Марий кундемысе вӱд системын рӱдыжӧ. Эҥерыш Ӱшӱт, Уба, Вончо, Пӧтъялке, Яранке, Ировко да эше икмыняр моло изэҥер-влак йоген пурат. Тӱҥ артерийыште лийше вашталтыш-влак тудын чыла притокшылан вашталтышым кондат, тыгак вӱд йогын пеленысе чодыраланат, эҥер пундаш гыч лектын шогышо памашшинча-шамычланат.
Элнетын вӱд йогынжо – тиде эше иман-лышташан чодыран пӱртӱс комплекс. Тушто тумо, писте, пызле, ваштар, кучешпу кушкыт, коклаштышт модо, моло емыж шуко. Нине кушкыл-влакын «тазалыкышт» эҥерын гидрологий режимже дечат шога.
«Амалым кычалманак»
– Тыге палемдат «Марий Чодра» национальный паркын специалистше-влак. Элнетын вашталт толмыжым шымлымашке шанчыеҥ-шамыч пижшаш улыт. Мутлан, идалык мучко эҥерын посна верлаштыже да тӱҥлан шотлалтше памашшинча верланыме кумдыклаште показатель-влакын мониторингыштым эртарыман. Эҥерын бассейнышкыже пурышо кумдыкышто мланде йымалысе вӱдын лектын шогымыжым шымлыман. Спутник данный-влак да тыглай тергымаш полшымо дене эҥерыште телым ий налмым эскерыман. Элнетын изи притоклажын могай улмыштлан да мыняр вӱд ешаралтмылан акым пуыман.
«Марий Чодра» национальный паркын пресс-службыжын уверже негызеш Светлана Носова ямдылен.
Фотом паркын пресс-службыж гыч налме.
