25-26 октябрьыште Йошкар-Олаште, Сеҥымашын XXX идалыкше лӱмеш культур полатыште, луымшо гана регион-влак кокласе «Марий вургем пайрем унала ӱжеш» национальный вургем конкурс эртен. Тудо Марий Элын 100 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклалтын.
Молгунамсе семынак тушко элнан ятыр кундемже гыч участник-влак ушненыт. Икымше кечын нуно Оршанкыште илыше-влаклан шке кундемысе калыкын сылне вургемжым, сӧрастарышыже-влакым ончыктеныт.
Пайремыш толшо-влакым Марий Эл правительстве председательын икымше алмаштышыже Михаил Васютин, тӱвыра, савыктыш да калык паша шотышто министрын алмаштышыже Галина Ширяева, Российысе Кугыжаныш калык усталык пӧртын изобразительный да декоративно-прикладной искусство отделжым вуйлатыше, искусствоведений кандидат Юлия Иванова саламленыт.
— Калыкын йӱлажым, тӱвыражым да моло ойыртемжым аралыше да нуным вургем гоч ончыктышо-влакым ты пайрем ынде луымшо гана Марий кундемнан рӱдолашкыже чумырен. Кеч-могай калыклан традиционный костюмым шкешотан тӱвыра ойыртемлан шотлаш лиеш. Тидын полшымо дене калыкын йӱлаже, йылмыже аралалт кодеш, — палемден Михаил Зиновьевич.
— Тиде пайрем кажне гана тале кидмастар дене палыме лияш, у коллекцийым ужаш йӧным ышта. Российысе калык усталык пӧртыштӧ ятыр ий пашам ыштем, шуко проект илышыш шыҥдаралтеш. А тиде, калыкын илыш-йӱлажым, ойыртемжым почын пуышо проект, эшеат аралалт кодын, сандене ме кажне участникше дене кугешнышаш улына, — ойлен Юлия Борисовна.
Конкурсыш ушнышо-влак вургем коллекцийыштым кум номинацийыште («Этнографий костюм», «Жаплан келшыше сценылык костюм», «Жаплан келшыше авторский костюм») ончыктеныт. Нуным жюри аклен. Кажне коллекций ойыртемалтше да шинчалан перныше. Вургемысе тӱр, тудым сӧрастарыме да тӱрлӧ узор гоч элнан тӱрлӧ кундемыштыже илыше-влакын илыш-йӱлашт, тӱвырашт раш почылтын. Иктышт муро, куштымаш, а весышт сценыште моторын коштын савырнымышт гоч ончыкташ тыршеныт. Конкурсышко икшыве-влакат ушненыт. Тидыже, мутат уке, шке тӱвыранам пагалымым, тукым гыч тукымыш шуен толмым ончыкта.
«Жаплан келшыше сценылык костюм» номинацийыште чылаже 9 коллекций ончыкталтын. «Онар» йоча ансамбльын ӱдыр-рвезыже-влак «Марий Элын шонанпылже» коллекцийыштышт марий, курыкмарий, руш, татар калык-влакын келшен илымыштым почын пуэныт гын, Чуваший Республик гыч толшо коллектив «Паха тере» художественный промысел фирмын пашаж гоч чуваш калык тӱр дене палдарен, икымше степенян лауреат лӱм дене палемдалтын.
— Фестивальыш ончычат толынна, пеш келшен, да садлан ты ганат шкенан калык ын тӱржӧ дене келыштарыме сценылык костюм-влакым конденна. Тыгай вашлиймаш тӱрлӧ калыкын ойыртемжым ужаш, нунын мастарлыкышт дене палыме лияш моткоч пайдале, — каласен тӱр шотышто художник Анастасия Андреева.
Морко район Унчо гыч Фёдорова Любовь вуйлатыме «Порсын кумыл» студийжын мастарже-влакланат ӧраш кодеш. Нуно, тошто марий тӱрым аваштын, коваштым куымо вынерыш кередыш тӱр дене тӱрленыт.
Конкурсышто авторский костюм-влакат ятыр лийыныт. А Кужэҥер район гыч Нина Макматован ямдылыме вургемжым ужмеке, сӱаныш чӱчкаш кайымет шуын колта. Тувыр, шовыр, ужар сывын ден рывыж упшым, йыли-юли волгалтше ший аршаш ден ӱштым ужмеке, але вара чыташ лиеш? Нина Илларионовна самырыкше годсекак тӱрлаш мастар. Тудын ямдылыме вургемжым, шийдарманжым Кужэҥер кундемыште веле огыл, вес районлаште илыше-влакат чият, верысе ансамбльын участникше-влакат сценыш лектыт.
Йошкар-Оласе сервис технологий техникум кажне гана оҥай коллекцийым ончыкта. Тыге «дизайнер» специальность дене тунемше-влаклан диплом пашаштым калык ончыко лукташ йӧн пуалтеш. Ты гана нуно ош да шем куэмыш марий тӱрым келыштарен ыштыме коллекцийыштым «Эр-кас» манын лӱмденыт. Ты проектын авторжо – Надежда Бусыгина. Вургем коллекций лауреат лӱм дене палемдалтын.
«Жаплан келшыше авторский костюм» номинацийыште Свердловск область Красноуфим районысо Кугу Тавра ял гыч Татьяна Жаркова ден Маргарита Семёнованат пашашт ойыртемалтын.
— Икымше гана тыгай пайремыш толынна. Чылажат пеш оҥай. Ковамын тошто тувыржо гыч тӱрым налын, кызытсе жаплан келыштарен, коллекцийым ямдыленна. Тошто тӱр дене тыгак тувырым, сумкам сӧрастарена. Тыгай фестиваль шкенан поянлыкнам ончыкташ йӧным ышта. Кугезе ковам Анна Николаевна Николаеван куымо ӱштыжым ончен, мыят ышташ тунем шуынам, — палемдыш Т.Жаркова.
«Этнографий костюм» номинацийыште коллекцийым ямдылаш кидмастар-влаклан чотак тыршашышт логалын. Теве Курыкмарий районысо Ремесло пӧртын пашаеҥже-шамыч XIX курым мучаш да XX курым тӱҥалтышысе курыкмарий сӱан вургемым Санкт-Петербург, Хельсинки олаласе тоштерлаште фотокартычкым ончен, тыгак шанчызын шымлыме пашаже почеш ямдыленыт. Чынжымак, пашашт моткоч кӱжгӱ лийын, арам огыл жюри нуным кӱкшын аклен, икымше степенян лауреат лӱм дене палемден. Морко районысо Унчо этнокультур комплексын «Тошто, но лишыл» коллекцийжат тиде курымысо илышымак ончыктен.
— Вургемым ойыпан ӱштӧ сӧрастара. Тудым ме шкенан тоштерыште улшо тошто ӱштым ончен ыштенна, шер пырче, полдыш, тыгыде окса дене келыштаренна, — палемдыш коллекцийын авторжо Марина Гаврилова. — А пӧръеҥ тувырлан тӱрым ышташ Хейкельын «Узоры черемисской вышивки» книгажлан, Эльмира Меджитован «Марийское народное искусство» альбомжылан эҥертенна, тыгак Финляндийысе тоштер гыч Ильдико Лехтиненын колтымо фотокартычкыжым онченна.
Тений конкурсыш икымше гана толшо-влак ятырынак лийыныт. Тидыже чынжымак моткоч куандара. Ты шотышто Коми Республикын Сысольский район гыч «Зарни куд» ремесло клубышто пашам ыштыше Нина Александровна Иевлева тыгерак палемден:
— Икымше гана тыгай конкурсыш толынна. Мероприятийлан сайын ямдылалтме шижалтеш. Тӱрлӧ коллектив дене палыме лийынна. Мылам тошто калык вургемым уэмден ямдылаш келша. А кодшо лапчыкла гыч курчакым ургаш йӧратем. Нунынат коми калык вургем дене сӧрастарем. Тыгай фестиваль тӱрлӧ мастар-влак дене палыме лияш, шуко уым пален налаш полша. Конкурсыш моткоч мастар еҥ-влак погыненыт, нунын деч мыланна тунемман да тунемман.
Тенийысе пайремыште Морко район гыч гына ныл коллектив шке пашажым ончыкташ луктын. Кажныже сылне марий тӱран коллекцийже дене калыкым куандарен.
«Марий вургем пайрем унала ӱжеш» конкурс тӱрлӧ кундемысе калыкын ыштыш-кучышыж дене палыме лияш, акрет годсо тӱржым, тамга-влакым кучылтын ыштыме вургемым ончаш да аклаш лач тыгай пайрем-конкурсышто лиеш. Тыгай конкурс кидмастар-влакланат пеш пайдале. Тыге нуно кугезе тукымнан поянлыкшым арален кодаш полшат.
Алевтина БАЙКОВА
М.Скобелевын фотожо
