У Торъял район Кугу Кемсола ял гыч поэтессе Раисия Петухован, шукынжо тудым Леон Рая псевдоним дене палат, 31 мартыште У Торъял рӱдӧ книгагудышто «Илыш лӱҥгалтыш» книгажын презентацийже лийын.
Поэзий пайремым шочмо кечыже лӱмеш эртарен. Мутмастарын тиде индешымше сылнымут саскаже. Икымшыже «Чон воштончыш» маналтын. Тудо 2000-ше ийыштак лектын.
А такшым почеламутшо-влак чӱчкыдын шочыт мо? Кызыт мом ышта? Кузе ила? Тиде да моло нерген унана дене мутланена.
– Раисия Леонидовна, Те шочмо кечыдам лачшымак тыге палемдаш шоненда?
– Тыгеак палемдаш шоненам ыле. Но тӱрлӧ амаллан кӧра 9 февраль гыч эре шӱкалалте, шӱкалалте да март мучаште веле эртарен шуктышна.
– Усталык шӱлышан шуко еҥ почеламут, ойлымаш, моло произведений корныла шкештак йогат манын ойла. Тенданат тыгак?
– Тыгак. Мылам суксем-аралышем полша, шонем. Адакшым вес семынат каласаш лиеш: мо нерген кужун шонкален коштат, вара тудо «шолаш пура», кӱэш да кышкалалт лектеш.
– Шукерте огыл мутланыме годым Те эше, кеч-мом возаш тӱҥалмеке, умбакыже герой-влак шкештак наҥгаят манын ойлышда. Тендан эре тыге але кокланже вес семынат лиеда?
– Эрежак тыге огыл. Южгунам кӧ нерген возынет але возет, тудо воктенетак шогымыла чучеш. Тыгай шижмаш ӱмаште лийын. Тунам Кугу Кемсола ялын шочшыжо Павел Рыбаковым, чынрак каласаш гын, капшым СВО гыч цинк колоткашке пыштен конденыт. Аважлан омо кончен, пуйто эргыже «Авай, проститле, толын кертын омыл» манын ойлен. «Молан тудо проститлаш йодын?» – тиде шонымаш шӱмышкем умдо гай керылт шинчын, да почеламутым возаш тарваненам. Тунамак образ-шамыч шочаш тӱҥалыныт. Да туге чучын, пуйто Павел воктенемак шога, мо нерген возышашым шкеже ойла. Тудым тойымо деч ончыч ешыжлан кум кече полшаш коштынам. Да тиде кум кече жапыштак почеламутым шортын-шортын возенам. Тудо «Чонсавыш» маналтеш.
– Усталык паша кузе шочмо нерген ойлымыда годым кӱшыч полыш толеш манын палемдышда…
– Тыгак, Кӧ нерген возынет, тыгай годым чон дене чон кутыра. Мый ик почеламутымат «Мо нерген эше ом пале, но таче пурен шинчын возем» манын серен ом керт. Адакшым шке чонемымат орландарымем огеш шу. Весымат каласен кодынем. Кызыт пеш чот кычалтылше лийынам. Индешымше книгам 2017 ий гычак ямде киен гынат, тений веле савыкталт лектын. Да йӧра киен. Тушко, мутлан преподобный Серафим Вырицкийын «От меня это было» возымыжым марлаҥден пурташ ямдыленам ыле. Вараже тудым угыч йӧршын вес семын ик касыште кусаренам.
Почеламут-влак пашам ыштымем жапыштат, эсогыл пакчаште шӱкым кӱрмӧ годымат шочыт. Тунам сомылем кудалтен куржам да писынрак блокнот ден ручкам налам.
Южгунам визыт-кудытат почела «йоген» кертыт. 2013 ийыште ик кастене шым почеламут возалтын ыле. Молан тыге лиймым рашыже умылтарен ом керт. Ала возаш чон дене ямде лийын шуат, да нуно памашшинча почылтмыла лектыт? Мыйын утларакшым тыге лиеда: ом возо гын, ом возо, а возаш тӱҥалам гын, кышкалалт лектеш.
Мемнан ял покшелне шочын шичше Шӱргыер нерген, а мый Морко район Шӱргысола гыч улам, кугезе ковам ойлен. Тудо 100 ий марте кок арня гына илен шуктен огыл. Ковам деке илалше ӱдырамаш-шамыч толыт да тӱрлӧ нерген мутланен шинчат ыле. Иктаж ныл ияшем годым икана ер нерген каласкалымыжым колынам. Тиде ушешем шыҥен кодын. Жап эртымеке, тудын нерген легендымат лу минутышто возенам. Рифмат, ритмат вигак келшышын шочыныт. Возымеке, ик ганат тӧрлен омыл.
Элыксан апшаткудо нерген легендымат кузе шинчынам, тыгак писын возенам. Вараже тудым памаш нерген увертарыме конкурсыш колтенам.
– Да сеҥенда.
– Туге. Сеҥышыш лектынам. Кеч-могай почеламутым, произведенийым возымо годым юмын полышыж деч посна огеш лий. Тый ты тӱняшке молан толынат, тиде сомылетым шуктышаш улат.
– Кечыгут сылнымут паша дене гына шинчылташ гын, эшеат шуко произведений шочеш ыле докан…
– Мыйын ялыште озанлыкем уло, пакчам кугу, мӱкшым ончем. Мланде паша мыйым лыпландара, илыш куаным пуа. Тудын деч вийым налам. Токтарсола школышто 35 ий руш йылмым да литературым, немыч йылмым, вараже тӱнямбал художественный культурымат туныктенам. Тышеч кандаш ийже директорын воспитаний шотышто алмаштышыже лийынам. Кызыт ты ялыштак книгагудышто ыштем. Кунам йоча, кугурак еҥ-шамыч марла книгам йодын толыт, мылам моткоч кугу поро пашам ыштымемла чучеш.
Пелашемын ош тӱня дене чеверласымекше, Йошкар-Олаштат иленам. 2011 ийыште школышто налме идалыкаш творческий отпуск жапыште вич тылзе тендан редакцийыштат ыштенам. Но мый Есенин гай чонан улам, очыни. Мотор пӱртӱс, йоҥгыдылык, яндар юж кӱлыт. Оласе илыш чонемлан келшыше огыл. 2022 ийыште район администрацийыште вӱдышӧ специалистланат ыштенам. Кошташ тора да йӧндымӧ улмылан, адакшым мӱкшым ончаш кӱлмылан кӧра майыште тушто ыштымем чарнышым. Уэшат толаш йодыныт ыле, но кӧнен омыл. Кызыт трициклышкем шинчам да ял гыч Токтарсола книгагудо марте тр-р-р гына кудал толам.
– Тудыжым Андрей эргыда але Алёна ӱдырда шочмо кечыланда пӧлеклен докан?
– Шочмо кечылан огыл, а эргым тыглаяк налын пуэн. Эше кок арня веле кудалыштам гынат, пеш келша. Мардеж веле шӱшка!
– 2013 ийыште Тендам Россий писатель ушемыш пуртеныт. Тиде могай шижмашым луктын? Шкендан дене утларак кугешнаш тӱҥалында?
– Тидын нерген мом шонаш? Вет кунам-гынат ты тӱня гыч каена, сандене чонна яндар лийшаш, тидлан ямдылалтман. Тушко, кӱсеныш пыштен, оксамат от наҥгае, званий ден грамотетат огыт кӱл.
– Раисия Леонидовна, яра жапда улмо годым мом ышташ йӧратеда?
– Олаште илыме годым еш дене коньки дене мунчалташ, йӱштылаш коштына ыле. А пытартыш жапыште пален налынам: транспорт дене кудалышташ йӧратем улмаш. Мылам кугурак скорость кӱлеш. Кызыт крючок да спице дене пидаш йӧратем. Телевизорым чӱктем да каныме семын пидын шинчылтам. Вуй гыч тӱҥалын йол марте кеч-мом пидын кертам. А кунам чонышто тургыжланымаш шижалтеш, тунам межым шӱдырем. Шӱдыр пӧрдмӧ семын чоныш ласкалык пӧртылеш. Мӱкшым ончаш, чодыраште кошташ, саскам погаш йӧратем. Поснак – пасушто. Тушто куан денат, чон ойго денат мураш лиеш. Садланак мый ялыште илаш йӧратем.
– Ончыкылан Тендан шонымашда шуко, очыни?
– Шуко. Но ойлатыс: «Юмым воштылтынет гын, шонымашет ойло». Ончыкыжым мо лийшашым ме огына пале. Тиде амал дене таче кечын сайын, моторын илаш кӱлеш.
А мутланымашнам тыгай почеламут корнылам дене мучашлынем:
«…Эреак мый шогем мландымбалне ӱшанлын,
Элна ончык кая, ом чамане вием.
Почешемже кодшаш шуко поро пашамже,
А уке гын молан ты тӱняште илем?»
Любовь Камалетдинова
