Геннадий САБАНЦЕВ
Марий Элын ялже-влак лӱман книгам ончалаш гын, тушто Купсола шымыт уло. Мемнан мутна – Кужэҥер кундемысе Йывансола воктенысе ял нерген. 5 июльышто тудо шке пайремжым эртарыш.
Тӱшка вий дене
Тӱҥ амалже тыгай лийын: Купсола шеҥгелнысе лопышто ял марий-влак памашым эрыктен-уэмден, тудым чатка-мотор оралте кӧргыш вераҥден шынденыт. Ты шотышто Йӱледӱр ялшотан администраций вуйлатыше Татьяна Чиркова палемдыш:
– Пашам шуктымылан поснак Алексей Петрович Петуховлан таум каласынем. Тудын ужмыжо, вуйлатымыже, кид-йолжо толмо дене тыгай сӧрал памаш оралтым ыштен шогалтыме. Пашам пытарыме лӱмеш ял калыклан пайремымат пӧлеклаш лийна. Калык мемнан шонымашнам, тыршымашнам умыла, ме гын мо дене кертына – эре полшена. Еҥ-влак тау мутым каласат гын, тиде эн шерге ак.
Йӱледӱр ялшотан администрацийыш таче кечылан латвич ял пура. Кертме семын кажныштыжат калык кумылым нӧлтыман, манеш Татьяна Николаевна. Тидланже тыге пырля погынен эртарыме пайремат полша, икоян, келшымаш шӱлышым эшеат пеҥгыдемда. Ӱмаште гын тыгай пайремым кум ялыште эртареныт. Калыкын кумылжым савырен, тарватен кертат гын, пайремымат, яллан кӱлешлык пашамат вораҥдараш йӧсӧ огыл. Тиде памашым тӧрлаш пиломатериалым бюджет окса дене налыныт, а пашажым ярак ыштеныт, манаш лиеш. Калыкат оксам пуэн, тудыжо пудам, чиям да моло тыгыде кӱлешым наледаш каен. Кодшыжым тиде пайремым чумыраш кучылтыныт. Надырым пошкудо ялласе калыкат пыштен.
– Таче кечылан тендан ончылно могай паша йодыш шога? Мо эн чот тургыжландара? – йодам Татьяна Николаевна деч.
– Калык шагалемеш… Администраций вуйлатышылан ынде 12 ий ыштем. Пашаш шогалмем годым кок тӱжем наре еҥ ила ыле, таче кечылан – 1565. Чаманен ойлыман: йоча шагал шочеш… Яллашке газ пуртымо пашам мучашлен шуктыман. Кызытеш шкемын илыме Эҥыжсола ялыштем тудо уке. Вес ийлан вучена. Тушто лиеш гын, Изи Регеж ялыште гына кодеш… А мо тургыжландара? Сӧй каен шогымо тургым. Мемнан кундемна гыч тушто кызыт 39 салтак элна верч кредалеш. Мобилизаций годым кажныштым шке ужатенам. Чыланат кугу патриотизм шӱлыш дене каеныт…
Купсола ял старосто Сергей Петухов ешарыш:
– Кызыт ялыштына 40 утла еҥ ила. Школ, садик лийме годым 80 утла еҥ шотлалтын. Сурт-влак шогат, но пелышкыже озашт даче семын гына кеҥежым толеден каят… Кызыт шуко еҥже пашаш «Искра» колхозыш (Юмылан тау, тудо мемнан уло), «Акашевский» чыве фабрикыш коштыт. Паша деч посна шинчыше уке, манаш лиеш… Памаш шотышто, калыклан тудо кӱлешан. Ончычрак ялын ты вел мучаштыже илыше-влак суртышто вӱдым тышеч гына кучылтыныт, ваче валне вӱдвара дене нумалыныт. Кызыт скважинышт монь уло. Но вургемым шӱялташ тышкак коштыт, кӧжӧ йӱашат нумалеш. Изи годсек шарнем: мушмо вургемым памаш вӱдеш шӱялтымек, тудо поснак яндарын чучеш. Пушыжак каласен моштыдымын тамле…
Ынде эше тӱшкан шуктышаш ик пашана кодын – Йӱледӱр школыш коштшо йоча-шамычлан, пашаш кайыше кугыеҥ-шамычлан автобусым вучалташ чарналтышым ыштынена. Кодшо материалым тушко кучылтына. Шыже марте чоҥынена, – кӱчыкын иктешлыш Сергей Алексеевич.
Чылажат – шарнымаште
Купсола ялыш мый кокымшо гана толынам. Икымше гана лиймемлан… нылле ий эртен. Тунам мыйым шочмо ялышкыже унала поэт да артист Тимофей Петухов ӱжын ыле. Но… тунамат икымше толмем лийын огыл улмаш. Тидын нерген мылам Тимошын Качырий акаже каласыш: йочат годым коват дене пырля толынат ыле, йыдалым эше чиенат ыле, мане. Оҥа-ай! Ала-можо ӱжака семын ушышто помыжалтме гаят лие. Кувавай дене (тудым мый чӱчавай манынам) Йырмарий гыч Шӱдымарий, Тошто Йӱледӱр да Агытансола гоч йолын миенна дыр. 1960-шо ийлаште вес йӧн лийын огыл. А Тимофеймытше чӱчӱн ватыже (еҥгай) гоч родо улыт. «Укш мучаш родо улат», манеш ыле Тимош…
Ял пайремыш толшо-влакын кажныштынат шке шарнымашышт лийын. Филологий науко кандидат Алевтина Петуховам (Якимовам) колыштына:
– Рвезына годым ик мотор мурына ыле:
Вич ял дене, вич ял дене,
Вич ял дене илена:
Йывансола, Купсола,
Кораксола, кок Регеж –
Пашаштат, пайремыштат
Улына чылан ик еш!
Тачат ужам: чыла ялже гычат Купсолаш пагален толыныт. Ме ожнысек икте-весынам мо дене гынат ешарена. Регеж ял, мутлан, мыскара кумылжо дене ойыртемалтеш. Йывансолан койышыжо весела. Кораксоланат шке мотор тӱсшӧ уло. Мемнан Купсола тыматле, тыгодымак моткоч пашаче, нигунам, нимолан вуйым огеш шупш. Тыматле улмыж денак, шонем, утыжым ончык тӧршташат аптырана. Тиде, конешне, шкемын шижмашем.
Купсола ожно шке лӱмжым сулен: воктенже куп лийын. Школыш коштмына годым эсогыл южгунам пижына ыле. Ынде тугаяк огыл. Нольо вӱдна могай виян улмаш! Тудын мучко, ойлат, кум-ныл вакш шоген. Эҥерын вийже ок лий гын, тынар вакш ыштен ок керт ыле. Памашна шуко. Шкенан ял могырым чодыра воктен кает – эре памаш; Шӱргыял могырым кает – адакат памаш-влак. Тек нуно илат, йыргыктен йогат, мотор пӱртӱсланна илыш вийым пуат.
Йӱлаш пурымо семын, пайремыш погынышо-влак ялын ятыр лӱмлӧ еҥже-влакымат порын шарналтышт. Тыгодым эше СВО-што элна верч илышыштым пуышо чыла пошкудыштлан, ик минутлан кынел шогалын, вуйыштым савалтышт…
Илыш пӱрымаш дене шочмо кундем гыч шукертак кайыше, но туддене вӱршер гочак кылдалтме кумылым нигунамат йомдарыдыме еҥ-влакат шагал огыл толыныт. Геннадий Поликарпов – нунын кокла гыч иктыже. Чон шижмашыжым тудо тыге почо:
– Мый шкеже Йывансолаште шочын-кушкынам. Кок ялна эре келшен илен. Йоча годсекак ваш-ваш паленна, ик школыш коштынна. Йывансола школышто мый шагал тунемынам гынат, варажым ялышке эре коштынам, нимыняр торлен омыл. Ял илыш-куным, кӧ кузе шогылтмым, кӧн могай койышыжо – кызытат чыла шинчем. Сандене чонем тышке эре шупшеш. Ялыш толам да мӧҥгеш пӱртӱсшӧ, калыкше дечат энергетический шӱлышым налын каем (Геннадий Алексеевич профессийже дене – энергетик).
Палыме еҥ-влак шотышто мемнан кундем поснак поян. Литературыштат, искусствыштат нуно чапле паша кышам коденыт. Василий Регеж-Гороховнак мом шога! Купсола гыч Валентин ден Тимофей Петуховмыт шарнаш кодыт. Тимофей, мутлан, мый дечем изирак лийын гынат, шӱмыштем эре ила. Молан манаш гын тудын ялым умылымыжо, аклымыже мылам чот келша. Чылажымат кӧргыж гыч луктын каласен. Теве «Автобус вашка шочмо ялыш» мурыжо ынде классикыш савырнен. Але Анатолий Мокеев. Тудын дене кылым эре кучена, книгаже-влак ешыштына аралалтыт, ме нуным лудына… Кӱчыкын манаш гын, тачысе вашлиймаш шке койышым чын илышашлан келыштараш полша. Тыгай шонымаш лачак ийгот дене толеш.
Купсола ял пайрем нерген ойнам Анатолий Мокеевын почеламутшо дене мучашлена. Тудым поэт шке пошкудыжо-влак ончылно лудын пуыш. Иктешлыме мутыш мылам нимом ешараш…
Шерге Купсола ялем
Кӧ пала, мыняр памаш йӱд-кече
Нольо вӱдлан огеш пу ярнаш.
Тыште, маныт, шотлашат ит тӧчӧ –
Кум-ныл еҥын ок сите парняшт.
Ший вӱдлан волаш эреак ямде
Вӱдвара гай Купсола урем.
Тӱняштат эн шерге тиде мланде,
Муро семын чонышкем пурен.
Купсолаште кас кеҥежым тымык,
Йӱд юалге, шӧр гай тӱтыран.
Йӱштӧ лупс возеш эрдене лыҥак,
Мушкын олык шудым йытыран.
Тыште чоным авалта ласкалык,
Мӱй гай южшак кеч-кӧмат эмла.
Тыште поро да пашаче калык
Нигӧлан кӧраныде ила.
Кӧ эше узьмак сынан кундемым
Шочшыж-влак деч утларак пала?
Ужнеда гын пиалан айдемым,
Купсолашке толза унала!
Геннадий Сабанцевын фотожо.
