Геннадий Сабанцев
Кӱчыкын:
Мемнан тачысе унана, Геннадий Васильевич Семёнов, 1955 ий 10 январьыште Шернур район Кукнур велысе Кӱшыл Чисола ялыште шочын. 1972 ийыште Кукнур кыдалаш школым тунем пытарен. Тиде ийынак У Торъял СПТУ-н филиалышкыже тракторист-машинистлан тунемаш пурен. 1973–1975 ийлаште Совет Армий радамыште служитлен.1975 ийыште Йошкар-Олашке толын, «Марстройтрестысе» автотранспорт конторыш (АТК-ш) автослесарьлан пашаш пурен. Предприятийыште 30 ий тыршен.
Тӱҥ паша деч посна илышыжым «Марий памаш» ансамбль дене кылден. Тышке 1976 ийыште толын да 2000 ий марте концертмейстер (гармоньчо) лийын, 1998–2000 ийлаште эше вуйлатыше сомылым шуктен. Ансамбль дене кызытат йолташле кылым куча.
Сулен налме канышыште гынат, пашам ышта – шкенжын автосервисыштыже тырша.
Геннадий Семёнов почеламутымат возкала. Тидын нерген мый 1990 ийла мучаште пален нальым. Ик кеҥежым «Марий памаш» ансамбль дене пырля радиокорреспондент семын ик арня Удмуртийысе марий яллаште лийым. Чапле концертлам тусо марий калык кажне клубыш тич погынен вашлийын. Концертым вӱдышыжат Геннадий Семёнов ыле. Кажне номерым увертарымыж деч ончыч шкенжын лывырге почеламут корнылажым лудо. Мылам келшен ыле.
– Гена-чоска, тулеч ончычшат почеламутым возкалет улмаш мо?
– Уке, «Марий памаш» ансамбльыш кошташ тӱҥалмекем гына, тунамжат вигак огыл, возкалаш тӱҥалынам. Почеламут манашат ок лий. Ансамбльысе кажне ӱдырлан 8 Март кечылан почеламут шотан корнылам серем ыле. А ик ӱдыр келшен шинчынат, лӱмын тыгай корнылам пӧлекленам:
Лачак тыйын лӱмеш ныжыл семым шоктем –
Ала леве мардеж наҥгая тарватен.
Лачак тыйын лӱмеш тиде мурым мурем,
Ала ший йогын вӱд намия йоктарен…
– Тыгай корныла деч вара саде ӱдырак шӱм йолташет лийын докан?
– Уке, тунам мый ӱдыр налше улам ыле, но почеламут шочын.
– А пелашетлан возенат?
– Ой, возенам! Шукерте огыл гына шочмо кечыжлан возышым. Ныл корныжо тыгай:
Нерешталтше уржа озым
Под пундашым кычалеш,
Тамле-кочо юмын вӱдшӧ
Кумылет тек нӧлталеш…
Но ватемлан келшен огыл. «Ала-мом возкаленат… Могай «под пундаш» да монь, манеш… (Воштылеш. – Г.С.) Возымемже такше шуко огыл. Мый вет поэт омыл, кумыл йодмылан веле серем.
– Гармонь деч посна иктаж вес семӱзгар дене шоктет мо?
– Шиялтыш дене шоктенам. Голландий гыч пеш чапле шиялтышым налын конденам ыле. Но вара ала-куш йомо…
Гармоньжым визымше классыште тунеммем годым икымше гана кидышкем кученам. Ала-кузе, паҥга-шамычым темдыштын, шке гычак семым луктедаш тунемынам. Но тыге лектын – илышысе пашам технике дене кылдалтын, творчестве корно дене илышем кылден омыл, кеч школышто марий йылмым да литературым пеш йӧратем ыле, тыгак историй келшен. Поэзийым шуко лудынам, кызытат лудын шогем. Мылам руш поэт-влак кокла гыч Евгений Баратынский, Сергей Есенин пеш келшат. Пушкиным чылаж годымак ом умыло. Марий поэт-влакым чылаштым гаяк лудынам. Почеламут каньыле да тунамак шонкалаш таратыше лийже – тыгай поэзий келша.
Мый эше иктаж лу ий спортыштат тыршенам. Изи марафоным вич гана куржынам. Верже ойыртемалтшак лийын огыл. Икана 740 еҥ гыч 103-шо толынам ыле.
– «Марий памаш» ансамбльыш кузе ушненат?
– О-о, тидат оҥай. Олаште пашам ышташ тӱҥалмекем, эре Марий паркыш коштына ыле. Мый тушто гармоньым шоктенам. Ансамбльыш коштшо ӱдыр-влак ужын шуктеныт да вуйлатышыштлан, Виктор Даниловлан, каласеныт, ансамбльыш ӱжаш темленыт. Икана эрдене тӱшкагудышто мален кием – куд шагатат шуын огыл – пӧлемыш тӱкалтышт. Кынелын почым – коридорышто изи-и гына марий шогылтеш. Тиде Виктор Петрович ыле. Пуртышым, мутланышна, мый ансамбльыш мияш кӧнышым. Но тушто вигак шокташ тӱҥалын омыл. Гармонистышт лийын – Кужэҥер вел рвезе Эрик Горинов. Пеш сайын шокта ыле. А мый иктаж кок тылзе ансамбльыште чемоданым нумал коштынам – куштымо йолчиемышт, вургемышт дене. Но ансамбль, ӱдыр-рвезе-влакын мурымышт-куштымышт моткоч келшен шинчыныт. Вет тыге чот устан кертмым тылеч ончыч нигунам ужын омыл. Вуйлатышышт Виктор Данилов ден Надежда Дружинина пеш тале улыт ыле.
Тыге «Марий памаш» ансамбль мыйын пиалем да йӧратымашем лийын шинче. Вес эллашке гастроль дене мыняр гана лектын коштмо, Россий мучкыжо ойлыманат огыл! Ансамбльыш ом кошт гын, тӱням тынар ужам ыле мо? Уке, конешне. Концерт годым, гастроль годым тӱҥ паша гыч эре колтеныт – вет правительстве гыч лӱмын йодмо кагаз толын. Тӱҥ пашаште пашадарым пуэныт, ансамбльыште оксам тӱленыт. Ик ийын, шотленам, пел идалык пашаштем лийын омыл, эре мурен-куштен коштынам. (Воштылеш. – Г.С.).
– Тунам «Марий памашын» чолга шӱдыржӧ Раисия Петряева лийын. Тый тудлан сольно мурымыж годым эре шоктенат. Тиде артистке нерген изишак шарналте.
– Рая Петряева гай артисткым пӱртӱс курымлан иктым шочыкта. Чынак, тудлан шуко гана шоктенам. Йӱкшӧ пеш яндар ыле. Мый эше шольыж дене лишыл палыме лийынам, тудо мемнан АТК-ште водительлан ыштен, изишак ансамбльышкат коштын.
Шарнем, Марий телевидений дене редактор Пётр Александрович Степанов Раян муралтымыж дене 20 минуташ передачым ямдылыш. Тушто мый пеленже шоктенам. Пеш кӱчык жапыште передачылык репертуарым тунем шуктышна.
Рая моткоч поро кумылан айдеме ыле. Сырен моштен огыл. Марийже латкандаш ийлан кугурак лийын, чот ушкален, Рая ӱмбак кидше денат шуын. Тудыжо ӱдыр-влаклан ойла улмаш: «Мыйым ынде пуштешак ала-мо…» Ӱдыр-влак тудлан ойленыт: «Кай тугеже тудын деч, ойырло!..» Уке, каен огыл,марийжын кидше денак самырык ӱмыржӧ лугыч лийын.
Рая Петряева пеш сай шарнымашеш кодын.
– Кок ий «Марий памашын» вуйлатышыжат лийынат…
– Туге. Пеш йӧсӧ жап ыле. Концерт дене лектын кошташ неле лийын. Но мый шотым муам ыле. Автосервисыште пашам ыштенамат, шке оксам дене бензиным теменам, пеленем колбасам да монь наледенам. Ялыш миена, тушто пареҥгым шолтат, ковыштам луктыт, пукшат.
Тудо жапыште эсогыл ансамбльлан мураш мурымат ала-мыняр возенам. Иктыжым пеш шарнем:
Куэ выр-выр, шопке выр-выр,
Чодыра йолгорно выр-выр.
Мыят выр-выр, тыят выр-выр,
Шӱм-чон мотор ден выр-выр…
Ӱдыр-шамычлан «выр-выр» манме оҥайын чучын. Воштылыт. Тиде куплетым мураш ышт тӱҥал.
– Кызыт гармонетшым шокталтет, почеламутымат возалтет?
– Гармоньым коклан шокталтем. Но ӱжмашке ом кошт. Ожно шоктен ситаренам. Ансамбль деч посна сӱаныштыже мыняр шоктымо – шотлен от пытаре.
Почеламут корнат лектедат. Ушыштем авам шарналтеш. Шинча ончылнем ик сӱрет эре коеш: тудо киндым кӱэштеш – онымо сукырым коҥгаш киндыгольмыш, ковышта лышташыш пыштен колта. Вара луктеш, савырен пышта… Тидын нерген почеламутым пеш возынем.
Снимкыште: Геннадий Семёнов Татьяна Денисоваланат шуко шоктен.
Фотом Геннадий Семёновын еш альбомжо гыч налме.
Геннадий Семёнов
«Тек ынже йом чон ӱшанем…»
* * *
Ом керт, кунам чон ӱжмӧ годым
Омса лондемыште шоген,
Рончен пурем куан ден ойгым
Поэзий кумыл пӧртышкем.
Шем пыл мыжер кавам леведын,
Окнам йӱр полдыш перкала.
Чон шомакем, кагазым туржын,
Эрталше жапым сӧрвала.
Илем мо таче ош тӱняште?
Ала ялт ӱмыл вел улам?
Молан пеш йӧсӧ шӱм тураште?
Каласе, илыш, тый мылам.
Ом вучо мый эрласе кечым
Ондаксе семын куанен,
Шинчасорташ тӱрлалтше тӱрым,
Эрталше жапым пӧртылтен.
Нумалтыш нелым вачӱмбачын
Кертеш жап веле кудалтен.
Йодам, сукалын, Юмо дечын:
Лач ынже йом чон ӱшанем!
«Марий памашем»
Йӧраталын вучен вашлиймашым,
Кас еда кумыл нӧлтын вашкем,
Пеш лыжга муро сем памаш вӱдым
Шӱм ведрашке тичак темынем.
Йӧратен ӱдыр-каче модмашым,
Гармонем савыртен кудыртем.
Рвезе жап мундыра кумыл шӱртым
Чон мотор ден волгалтын рончем.
Шыргыжат, «Памашем», Юл вӱд сер гыч,
Чӱчкалтен, Шернурем вошт моктет.
Пуналтет «кандырам» Пошкырт вел гыч,
Ныжылген, Морко велыш вончет.
Ош вынер тувыр-шовыр, йыдал ден
Ковавай-кочаем шарныктет.
Неле-йӧсӧ коклан темдалеш гын,
Кынелаш илыш вийым пуэт.
Порсын шовыч Печке пайреметше,
Лывыргал, Какшан вӱдым лоҥеш.
Ӱдыр-каче шергаш кумылемже
Вашлияш угыч тыйым йодеш.
Йӧратем мый кӱсле ныжыл йӱкым,
Шӱвыр-тӱмыр эр-кас пеленем.
Йӧратем мый марий муро тӱрым,
Йӧратем мый «Марий памашем»!
Куэ
Сӱанватыла лывыргалын,
Чӱчка ончылнем ош куэ.
Эн порын мылам шыргыжалын,
Шыман пелештале тыге:
«Ончал кудырем, марий рвезе,
Мотор, йытыра капкылем.
Чонетше куан дене темже,
Ончалын ужар сывынем.
Кучалын кидеш гармонетым,
Парнят лывыртен модыктал.
Шернур йывыжа койышетым
Уэш мыланем ончыктал!..»
Тау тылат, шошо лай кече,
Пеледше куэ-моторем, –
Эн тынысле илыш тӱсетше
Эрелан кодеш шӱмыштем.
Шкетын
Шӱлыкан яра пачерыш
Тылзе вуйжым ончыктен.
Теле йӱштӧ кас уремыш
Ош йолважым шаралтен.
Шийын-тойын йылгыжалын,
Кӧм тыге гын саламлен,
Кӧлан порын шыргыжалын,
Лай ӱмажым пӧлеклен?
Огеш керт, чолган волгалтын,
Кас уремыш чоҥештен.
Кумылемже кушко йомын,
Кӧ шӱм-чоным чыҥгыртен?
Таче мые шкемын омыл…
Кушто мыйын чон шокшем?
Муро-кушто модын-воштыл
Олмешем тый, кас урем.
Йолташемлан
(Шавык Йыванлан)
Йолташем, тӱкалте, подыл
Шочмо кече лӱмешем.
Пурл мелнажым тый, ит вожыл,
Ӱстелтӧр – тылат чесем.
Мыйын таче шочмо кече.
Муро-кушто, пӧрт пӧлем!
Мужыр оҥгыр ӱдыр-качын
Таче мыйын шӱм-чонем.
Муралтен, кушкед тавалте,
У кӱварым уэмдал.
Ноялат гын, шич, каналте,
Мут-шомакым алмаштал.
Шупшыл колто гармонетым,
Кид парнятым лывыртал.
Йывыжа сай койышетым
Лай мардежла пӧлеклал.
Тау – муын тӧр йолгорным,
Чон мотор ден толынат,
Тылзе дене шӱдыр тулым
Пӧртышкем тый пуртенат.
Шыже игечылан
Рудалын шем пыл шовычетым,
Кава, канде тулым чӱктал.
Шӧртнялге пӱртӱс моторетым
Ош кече ден тый ужатал.
Ноен ынде мланде вӱд дене
Мотор кудырлажым шераш.
Уке тылзе ошо кастене,
Гармонь, ӱдыр-каче модмаш.
Вурсен гын, моктен ала тыйым,
Ом пале, кузе сӧрвалаш.
Ала йоктарен шинчавӱдым,
Окна воктенем вел шинчаш.
Колат гын йӱкем, шӧртньӧ шыже,
Шем пыл кудыретым шергал.
Мотор-чевер кечым кеч таче
Кава вуй ӱмбак пижыктал.
Чисола ялемлан
Кидем таче мыйын – пун кӱпчык тоҥедыш,
Ужар выж-выж шудо – тӧшак-пушкыдем.
Кава канде шовыч – пӱртӱс чон пеледыш, –
Эн тӱвыргӧ, ныжыл пеш шочмо верем.
Турий – мотор ӱдыр – тура кечыйолым,
Волгалтше волгенчым пурта шинчашкем.
Пиал куку шулдыр корем вӱд сер велым
Илаш шӱдӧ ийым шотла мыланем.
Чечен ладыра ломбо шем кичке орлаҥгым,
Шыман лывырталын, шуя тӱрвышкем.
Изи лаштык пызле тул шырче чеверым –
Марий тувыр тӱрым – тӱрла оҥышкем.
Кеҥеж ояр кече, кава канде-канде,
Леҥеж гычын велше лыжга муро сем,
Тылат, моторем – Чисола шочмо мланде –
Вӱршер гычын лекше шӱм-чон шомакем.
Шудо йогын
Торашке волгалтын, ош лыве ден модын
Кумда шудо йогын ташлен ончылнем.
Ончен йӧраталын, оҥ тич южым налын,
Мӱй тамле пуш дене шула капкылем.
Йыргешке турий, тарватен йыр пӱртӱсым,
Кава канде тӱрым тӱрла оҥышкем.
Саван пӱсӧ кӱзӧ, вӱчкен йогын шудым,
Ший оҥгыр йӱк дене мура кидыштем.
Тӱжем шудо пырче, кашташке пуналтын,
Вӱд йогын йолгорным шуя почешем.
Мотор вате-шамыч, ош йӱксыла койын,
Шыман выжгыкталын эртат воктечем.
Сава пӱсӧ кӱзӧ, тый йоҥгыдын муро,
Кушкедын рӱзалте монар-калакем.
Кукшу кече дене тый мӧҥгышкӧ пуро,
Ужар шудо йогын тӧшак-пушкыдем.
Тый дечетше посна
Лай омем адакат трук кӱрлалтын,
Йӱд пычкемыш нулта шӱм-чонем.
Шем шинчам ден окнашке шуҥгалтын,
Тый дечетше посна сагынем.
Ош луман уремем, шыргыжалын,
Огеш керт кумылем шыматал.
Катык тылзе ӱмбак кӱзен шинчын,
Кеч гармоньым кучен шупшылал.
Кӱнчылан ош межеш товаҥалтын,
Шӱртӧ лийын шуйнаш пӧртышкет…
Потала кап йырет пӱтырналтын,
Ӱмыр мучко шижаш оҥ шокшет.
Йӱштӧ ой-шомак ден йӱштӧ вӱдым
Ит кышкал ӱмбакем, моторем.
У ӱшан ден вучен вашлиймашым,
Тый дечетше посна сагынем.
Тыге пӱралтын
Шошо кече шинчавӱд ден
Нӧртыш мурылык чонем.
Илыш кумыл, савырналын,
Куржын шыле мый дечем.
Кольым: волгыдо шергаш ден
Лектын весе корнышкет…
Мом ышташ – тыге пӱралтын.
Лийже илыш пиалет.
Кумыктен куан муремым,
Шолышт кайышыч омем.
Пеледалтше ош сиреньым
Кӱрлын луктыч оҥ гычем…
Кече шокшо тул йолваж ден
Ырыктен вӱчка вачем,
Лачак тулык шӱм воктене
Тый от сите мыланем.
Ӱмырешлан мо пӱралтын
Кас пычкемыш ден илаш,
Чал пасушко легылдалын,
Кодшо отылым солаш?..
