Лидия Шабдарова
Кызыт марий самырык тукым шанче пашаш шагалрак ушна. Санденак ты корным ойырен налше ӱдыр-рвезе-влакым ончен, кугешнымаш шочеш.
Таче тендам самырык шымлызе, ончыкылык этнолог Мария Иманаева дене палымым ыштена. Тудо Москваште Россий науко академийын Н.Н. Миклухо-Маклай лÿмеш Этнологий да антропологий институтыштыжо аспирантурышто тунемеш. Тений икымше курсым тунемын пытарен.
– Мария, Москваш аспирантурыш тунемаш кайымет деч ончыч могай специальностьым налынат?
– Марий кугыжаныш университетыште историй ден филологий факультетыште «Педагогическое образование с двумя профилями образования: история и обществознание» специальностьым налынам.
– Ойырен налме профессиет чонетлан лишыл мо?
– Мутат уке, шымлызе лияш шонен омыл. Школышто тунеммем годым тӱҥалтыш класслаште туныктышо лийнем ыле, тыгак юристын, экономистын профессийже-влак келшеныт, но илыш йӧршын вес корно дене наҥгаен. Икманаш, пӱрымаш мыйым историй ден филологий факультетыш конден. Очыни, тыгак лийшаш улмаш.
– Туныктышо лияш тыйым кӧ кумылаҥден?
– Мый Йошкар-Оласе 7-ше №-ан школышто тунемынам. Икымше туныктышем Надежда Анатольевна Смирнова лийын. Тудо мый денем кылым вигак муын, эре ончыко шӱкен, шинчымашым налаш кумылаҥден, шке профессийжым йӧраташ таратен. Туге гынат туныктышо лияш пӱралтын огыл улмаш. Кумшо курсышто тунеммем годым практикым школышто эртымеке, ты профессий деч йӱкшенам, тудо мыйынлык огыл манмым умыленам.
– Шанче корныш шогалмет нерген мом каласкален кертат?
– Вузышто тунеммем годым марий калыкын историйже дене кылдалтше теме-влак дене пашам ыштенам. Утларакшым совет жапым авалтыме. Тыге 2022 ийыште, магистратурышто тунеммем годым, мыйым МарНИИЯЛИ-ш пашаш ӱжыныт. Тушто изирак шанче пашаеҥ лийынам. 2023 ийыште «Марий археографический вестник» журналыште Ольга Анатольевна Кошкина дене пырля ямдылыме «Информация о состоянии и развитии производства предметов народного потребления и изделий народных промыслов в Марийской АССР на 1966г.» статьяна лектын. Тушто Марий кундемыште тиде жаплан могай промысел-влак лийыныт ончыкталтын.
– А кызыт мом шымлет?
– Шымлымаш пашам «История этнографического изучения марийского народа в советский период (1917-1991)» маналтеш. Тушто марий калыкым кӧ да кунам шымлен, могай экспедиций кундемышкына толын коштын – нине йодыш-влак почын ончыкталтыт. Тиде шымлымаш шуко жапым налеш. Архивыште ятыр шинчылтман. Тыгодым мый Москвасе, тыгак Марий Элысе архивлаште, книгагудылаште источник-влакым кычалам. Садлан илышем кок ола дене чак кылдалтын.
– Кеч-могай учёныйлан сеҥымашке шуаш лишыл еҥже-влак полшат. Тидын дене келшет?
– Тӱрыс келшем. Мыйын эҥертышем ача-авам улыт. Лач нунын каҥашышт, неле годым полыш кидым шуялтымышт ончыко каяш вийым пуат. Тыгак МарНИИЯЛИ-н директоржо Людмила Яковлевна Григорьеван Москваш тунемаш каяш темлымыже тошкалтыш дене кӱзаш, шкем шуараш шӱкалтышым ыштен. Тау нунылан.
– Москва – элнан рӱдолаже. Тушто шке верым муаш куштылгак огыл. Тылат тушто илаш неле огыл?
– Москва мылам моткоч келша. Мылам тушто шӱлаш куштылго, шулдырем кушмым шижам. Тылеч посна Москвасе вузышто налме шинчымаш йӧршеш вес кӱкшытан. Мемнам Россий науко академийын туныктышыжо-влак туныктат, кеч-могай материалым моткоч оҥайын каласкалат, шке опытышт дене пайлалтыт. Нунын деч шукылан тунемаш лиеш. Тыгак МарГУ-н туныктышыжо-влакымат порын шарналтем. Пырля тунемме йолташем-влакат полыш кидым эре шуялтат. Иктаж темым умылен отыл гын, умылтарат.
– Аспирантурым тунем пытарымеке, шочмо кундемыш пӧртылаш шонет?
– Шочмо кундем ончылно порысым шуктыман. Тӱҥ пашам – сайын тунемын пытараш, ойырен налме темым келгын шымлаш. Мылам кызытсе сомылем моткоч келша, калыкемлан пайдам конден кертмем шижам.
А самырык тукымлан тачысе пагытыште шке вержым муаш шуко йӧн пуалтын. Лачак могай корным ойырыметым сайын шоналтыман. Чылажат мемнан кидыште, лӱдман, ӧрман огыл.
Людмила Григорьева, МарНИИЯЛИ-н директоржо:
– Тачысе кечын Марий шымлыше институтнан ик эн тÿҥ задачыже –кажне шанче направлений дене самырык шымлызе-влакым кушташ. Советобразований системе жапыште тидым посна паша радам да шийвундо дене уло Россий мучко пырля ыштеныт гын, кызыт, чаманен каласаш логалеш, тыгай уке. Моско научный школын шинчымашыжым налын толшо пытартыш выпускникна – вÿдышö социолог, историй науко кандидат Ольга Викторовна Орлова. Тудо Россий историй институтым 1992-шо ийыште тунем лектын, кандидатлык диссертацийым арален, шочмо институтышкыжопашам ышташ пöртылын да кызыт вÿдышö специалист семын республикыште моткоч кугу пашам шукта.
Тиде поро йÿлам умбакыже шуяш манын, кодшо ийын самырык шанчыеҥнам, Мария Эдуардовна Иманаевам, Моско олаш Россий науко академийын Этнологий да антропологий институтышкыжо тунемаш колтышна. Тыште сай шинчымашым пуат, Российысе тÿрлö кундемлаж гыч самырык ÿдыр-рвезе-влак пырля тыршен тунемыт, икте-весе дене палыме лийыт, вашкылым ыштен, умбакыжат пырля вияҥаш тÿҥалыт.
Мария Эдуардовна мемнан шонымашнам умылен вашлие, ача-аваж ден каҥашымек, Москошто экзаменым кучыш да аспирантурыш тунемаш пурен керте. Тыге Н.Н. Миклухо-Маклай лÿмеш институт дене аспирантым туныктымо шотышто ойпидышым ыштышна. Кум ий гыч Мария Эдуардовнам этнолог-специалист семын шочмо кундемыштына вучена. Шанче вуйлатышыже – Этнологий да антропологий институтын директоржо, историй науко доктор Алексей Егорович Загребин. Тудо тунемшыжлан пайдале каҥашым пуа, шанче пашажым чын корно дене виктараш полша.
Мариян ик ий тунемме паша лектышыже сай – тиде мемнам моткоч куандара. Ынде диссертацийым ямдылымылан кугырак тÿткышым ойыраш лиеш, тидлан моткоч шуко лудман, тÿрлö источник гыч материалым погыман да лончылыман, иктешлымашым ыштыман.
Кызыт Мария дене утларакше телефон дене мутланена. Чыла сай лиеш манын ÿшанена да тудлан кугу вий-куатым, пÿсö уш-акылым, сеҥымашым тыланена. Ме палена: шымлызын ончыкылыкшо волгыдо да пиалан лиеш.
Михаил Скобелевын фотожо.
