Лӱмгече
Могай вуйлатыше – тугай пашаче еш
Могай вуйлатыше – тугай пашаче еш, ойлат калыкыште, да таклан огыл. У Торъял район «Первый Май» колхозын ончылно улмыжым мый лач тидын дене кылдем. А тудын вуйлатышыже Аркадий Арсентьевич Новиковлан арня тӱҥалтыште 70 ий теме.
Вигак вуйлатыше огыт шоч, маныт гынат, Аркадий Арсентьевичлан тӱҥалтыш гычак изирак вуйлатыме пашам шукташыже логалын. Армий деч вара У Торъялысе 23-шо ССПТУ-што мастерлан ышташ тӱҥалшым «Первый Май» колхозын тунамсе председательже Л.А.Домрачев полшаш йодын – 1977 ийыште колхозын Тушнур участкыжын туешкыше начальникшым алмашташ темлен. Ик ий, тудын тӧрланымешкыже, ты пашам шуктен. А вара У Торъял райсельхозтехникын инженер-технологшылан ыштымыж годым колхозын вес председательже Н.И.Поляков тудым озанлыкыш ӱжын да адакат 1985 ийыште Тушнур участкым вуйлаташ ойым ыштен. Аркадий Арсентьевич келшыде кертын огыл, вет Тушнуржо – шочмо ялже. Пачерже ту жаплан район рӱдыштӧ лийын гын, тушко велосипед дене кудалыштын. А лу ий гыч ялыштыже у пӧртым чоҥен да ешыжге тушко илаш куснен.
– Пужен ыштыме ийлаште районыштына чыла гаяк озанлык петырнен, мемнан гына кодын. Ты неле пагытыште тудым вуйлаташ Николай Ивановичлан куштылго лийын огыл. Адакше тудо тунам Кугыжаныш Думын депутатше лийын, да тидыжат озанлыкым утарен кодаш полшен. Но тидлан шагал огыл вийым пышташыже логалын, да шӱмжӧ чытен огыл – 54 ияшак илыш дене чеверласен. 23 ий тудо колхознам вуйлатен, – чаманен шарналтыш Аркадий Арсентьевич.
– Тунам Тыланда председатель лияш темленыт, туге вет? – йодде шым чыте.
– Йодыныт, но тыгай пашалан эше ямде омыл манын шым келше. Мый тунам тракторный бригадын бригадиржылан ыштенам. Председательлан Тушнур гычак агроном Сергей Ильич Виногоровым шогалтышт. Но кум ий эртымеке, угыч председательым сайлыме жап толын шуо, да тудо шке кандидатурыжым кораҥдыш. Адакат мылам темлышт. Эсогыл республикнан ялозанлык да кочкыш сату министрже Александр Яковлевич Егошин мый декем лекте: «Аркадий, тый хозяйственник семын вуйлатен кертшаш улат…» Да мылам келшаш гына кодо – шкенан вет. Адакше семынем шоналтышым: «Мый огыл гын, кӧ?..» – вашештыш вуйлатыше.
Тиде 2006 ийыште лийын. Тунам озанлык кугу нелылыкым чытен: окса шагал, шӧр лектыш изи, паша калык ӧрдыжкӧ куржаш тӱҥалын, кредит тӱлышаш кодын. Бухгалтер баланс отчётым конден пуэн гын, тудо чотак ӧрын. Но шкем кучен сеҥен да пашалан пижын.
Эн ончычак специалист-влакым ончыл опыт дене палдараш Киров областьысе «Пижанский» племзаводыш поген наҥгаен. Тудын вуйлатышыже шкежак ончыктен коштын да каласен: «Аркадий, тый презе вӱта гыч тӱҥал. Тудым ыштет – нелылык деч утлет». Тыге председатель парышдыме сӧсна вӱталам презе вӱташ савырыктен. Презылан кок вӱтам почмаш ушкал вуйым шукемдаш полшен. Тылеч вара ий еда ешарен чоҥаш тӱҥалме, вольыкым ешарен толмо. Пытартыш ийлаште ушкаллан кок у комплексым чоҥымо деч вара «Пижанский» племзавод вуйлатыше йыҥгыртен да манын: «Чын корно дене кает». Председательлан ышташ тӱҥалмыж годым озанлыкыште 750 ушкал лийын гын, кызыт – 2700 чоло. Тиде икымше ошкыл лийын.
А кокымшо… Аркадий Арсентьевич ончыч Йошкар-Оласе совхоз-техникумышто техник-механиклан тунемын, вара Марий кугыжаныш университетыште экономист да ялозанлык производство организатор специальностьым налын. Санденат дыр вӱтам ыштыме дене пырляк техникым чыла уэмдаш тӱҥалын. Южо председатель семын кредитым налаш лӱдын шоген огыл. Тудын денак куралаш, ӱдаш, кормам ямдылаш, шурным погаш куатле техникылам налме. Тыге колхоз ӱшанлынрак ышташ тӱҥалын.
Кумшо… Тӱҥалтыштак Белоруссий гыч ялозанлык ой-каҥашым пуышо рӱдер дене кылым ыштеныт. Тушечын инженерий, зоотехний, ветеринарий дене специалист-влакым ӱжыктеныт. Нуно кугун полшеныт да кызытат ой-каҥашым пуэн шогат.
Нылымше… Племенной статусан озанлыкыш савырненыт. Ты шотышто тале специалистышт Татьяна Ивановна Иванова уло. Тудат МарГУ-м тунем пытарен, генетике да селекций йодыш дене пашам ышта. Сай урлык тунаштым шкенан республикыште веле огыл, Чувашийышкат ужалат да тидын дене сай парышым налыт. Ушкалым тӱжаҥдаш сай урлык нӧшмым гына кучылтыт. Тӱҥ шотышто ушкалаш презым куштат. Вет сатулык тӱҥ продуктышт – тиде шӧр. Тудым шукырак налшаш верч тыршат. Таклан огыл кажне кечын 80 тонн наре ужалат.
– Тынар шуко шӧржым куш ужаледа? – вигак йодыш лекте.
– Тӱрыснек Шернур сыр заводыш колтена. А тушто шӧрын качествыжым пеш чот йодыт. Мый нунын идалыкым иктешлыше погынымашкышт миенам ыле. Чылаштым саламлышым да каласышым: «Тау пеҥгыдын йодмыланда! Ме торешланаш ышна тӱҥал, чыла йодмыдам шуктышна». Санденак кызыт мемнан шӧр эн сай качестван – илышлан кӱлшӧ чыла лу показатель денат келшен толшо. Сыр завод продукцийланна сайын тӱла, – вашештыш Аркадий Арсентьевич.
Тидым визымше ошкыл семынат ончыкташ лиеш. Шӧрын качествыжлан озанлыкыште кугу тӱткышым ойырат. Тыште дояркылан пашаш пураш куштылго огыл. Арня мучко стажировкым эртыман – ушкалым чын лӱшташ, шӧрын качествыж верч тыршаш тунемман. Тылзе еда кажне фермыште совещанийым эртарат. Озанлыкын шӧрым тергыше лабораторийжат уло. Тудым сыр заводыш колтымо деч ончыч тергат, да иктаж-могай экшыкым муыт гын, вигак амалжым рашемдаш пижыт да мерым ыштат.
Кудымшо… Тыште вольыклан кӱлшӧ шуко кормажым шке ямдылат. Рапс жмыхым поснак кӱлешанлан шотлат. Ты культурлан кугу кумдыкым ойырат. Рапсым пунчалын, ӱйым лукшо да жмыхым ыштыше цехышт уло. Тудо йӱдшӧ-кечыже кум смене дене ышта. Туге гынат тудо ок сите, да ешарен налаш логалеш. Ончыкыжо, шукырак ӱден, утларак ышташ йӧным кычалыт. Тылеч посна, шудым тыгыдемден, гранулым ямдылыше кок цехышт уло. Продукцийжым шкешт огыт кучылт, Россий мучко ужалат. Ончыч фуражым кум вере йоҥыштымо, ынде комбикорма цехым пашаш колтеныт.
– Ме чыла вере фермым арален кодаш тыршенна: Шӱвылакыште, Чӱксолаште, Тушнурышто, Тошто Торъялыште, Крешын Руйышто. Чыла вереат паша вер лийже манын, тыге ыштыме. Сандене пашаеҥна тӱҥ шотышто тусак улыт да чыла вере ситат. Вес семынже лийынат ок керт, вет ме кугу лектыш дене ыштена да сайын тӱлена. Адакше самырык специалистлан илыме вер денат полшена, – каласыш Марий Эл да Россий Федераций ялозанлыкын сулло пашаеҥже Аркадий Новиков.
Пагалыме Аркадий Арсентьевич!
Тендан моштен вуйлатымыланда кӧра У Торъял район «Первый Май» колхоз республикысе ик эн ончыл озанлык радамыш лектын. Таклан огыл ойлат: могай вуйлатыше – тугай пашаче еш. Озанлыкым 20 ий наре вуйлатыме жапыште Те тидым раш пеҥгыдемден ончыктенда.
70 ияш лӱмгечыда дене шокшын саламлена! Илышыштыда пеҥгыде тазалыкым да еш пиалым, пашаштыда у деч у сеҥымашым тыланена!
Саламлымаш дене «Марий Эл» газетын ешыже.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкылаште: Марий Эл да Россий Федераций ялозанлыкын сулло пашаеҥже Аркадий Новиков – шурно пасушто; Чӱксола ялыште калык коклаште; Тушнурысо пӧртшӧ ончылно.
«Первый Май» колхоз вуйлатышын архивше гыч налме да Иван Речкинын фотожо.
