45 ий ожно Йошкар-Олаште СССР Литератур арня рӱж эртен.
Совет элыште сылнымутан литератур 77 йылме дене возалтын. Марий писатель-влакат шке пашаштым вияҥден толыныт, илышым келгын, чыла могырымат ончыктен пуаш тыршеныт. Нунын творческий кычалмашышт марий литературым, пырля совет литературымат умбакыже пойдараш полшен.
Да, лийын мемнан литературнанат шӧртньӧ пагытше! Тунам марий писатель-поэт-влакын возымышт Йошкар-Олаште веле огыл, тыгак Москошто, Ленинградыште, Киевыште, Ригаште, Ташкентыште, Озаҥыште, Чебоксарыште, Уфаште да моло вереат савыкталтыныт. Литературовед-влак шотлен луктыныт: марий автор-влакын посна произведенийышт да книгашт мемнан элысе 27 йылмыш кусаралтыныт.
Марий сылнымут иза-шольо калык-влакын сылнымутышт дене тӧр шоген, тудлан тӱткыш ойыралтын. Тидын нерген, мутлан, 1980 ий июль тӱҥалтыште Марий АССР-ыште эртаралтше Литератур арня пеш раш ойла.
Йошкар-Ола уна-влакым вучен, тудлан кугун ямдылалтын. Вет сылнымут пайрем тиде ийын мемнан республикланна 60 ий теммыжлан пӧлеклалтын. Июнь мучаште Марий АССР-ын калык поэтше Макс Майн «Марий коммуна» газетеш савыкталтше почеламутыштыжо каласен:
Сылнымут пайремыш,
Келшымаш пайремыш,
Мутын юзо-влакшым
Шокшын пагален,
Ме Акпарсын мландыш,
Ме Чавайнын мландыш
Ӱжына шӱм шолын,
Уло кумыл ден…
Тыге Йошкар-Олаш кугу элнан тӱрлӧ кундемлаж гыч коло вич поэт ден прозаик толын. Могай гына лӱмым ит нал, кажныже совет литературышто кумдан палыме лийын, произведенийыштым калык йӧратен лудын. Мутлан, уна-влак коклаште лийыныт: Моско гыч Георгий Ладонщиков, Ирина Волобуева, Виктор Боков, Марк Соболь, Марк Лисянский, Ленинград гыч Анатолий Шевелёв, Новосибирск гыч землякна Леонид Решетников, Украина гыч Дмитро Павлычко ден Пётр Добрянский, Белоруссий гыч Рыгор Бородулин, Узбекистан гыч Нормурад Нарзуллаев, Кабардино-Балкарий гыч Адам Шогенцуков, Башкирий гыч Муса Гали, Удмуртий гыч Олег Поскрёбышев, Калмыкий гыч Алексей Балакаев, Коми республик гыч Альберт Ванеев да эше ятыр молат. Уна-влак бригадым СССР Писатель ушем правленийын секретарьже, СССР Кугыжаныш премийын лауреатше Сергей Сартаков вуйлатен.
Совет литератур арня М.Шкетан лӱмеш театрыште почылтын. Марий АССР Писатель ушем вуйлатыше Василий Столяров тунам палемден: «Пайремышкына пагален толмыланда пеш кугу тау! Тендан дене пырля эртарыме сылнымут пайрем – культурный гына огыл, тыгак политический значениян событий. Ӱшанена: марий мландыште лиймыда, шемер калык дене вашлиймыда кужу жаплан шарнаш кодеш, у творческий планым шочыкта».
Сергей Сартаковын ойлымыж гыч: «Кузе пасу пашаеҥ пырчым ӱдымыж годым чапле лектышым налаш, мланде шӱйым лукшо шахтёр пӧртым ырыкташ, йочам туныктышо еҥ ушан-шотан айдемым ончен-кушташ шона, тыгак писатель книгам возымыж годым шке ончыланже тыгай цельым шында: тудым лудшо еҥ кӧргӧ чонжым пойдарыже, илыш вийым налже. Сылнымутан литератур – айдеме тукымын ыштен толмо чумыр пашан ужашыже».
Вара калык ончык пайрем уна-влак поче-поче лектыныт, шке кундемышт, калыкышт лӱм дене саламым каласеныт, почеламутыштым лудыныт. Украин поэт Дмитро Павлычко шке мутшым Сергей Чавайнын «Ото» почеламутшо гыч тӱҥалын. Ото нерген, манын тудо, автор тыге каласен: «Тудым мый йӧратем, тушто пушеҥге руышым мый вурсем…» Поэтын ойжым мый умбакыже тыгерак шуйынем: мемнан пӱтынь элна кугу, мотор ото семын чучеш. Тыште тӱрлӧ деч тӱрлӧ пушеҥге – патыр тумыжат, лывырге вондержат – одарланен кушкыт, икте-весыштлан парчашт дене эҥертат. Кугу тӱтан лийме годым патыр тумо ден пӱнчӧ изирак пушеҥгым озыркан деч аралат. Тыгак мемнан элыштат иза-шольо калык-влак ваш-ваш полшен, унала миен толын, икте-весе деч тунем илат. Тиде келшымашын утыр пеҥгыдем толмыжым марий мландысе сылнымут пайремат раш ончыкта».
Арня мучко кугу сылнымут мастар-влак республикысе рӱдоланан тӱрлӧ промышленный предприятийже ден культур учрежденийлаштыже лийыныт. Изи тӱшка дене шелалтын, витамин, инструментал, «Электроавтоматике» заводлаш миеныт, инженерно-технический пашаеҥ да пашазе-влак дене вашлийыныт, пашашт дене палыме лийыныт.
Районлашкат лектыныт. Советский посёлкышто ялысе чоҥышо комбинатыште, «Рассвет» колхозышто, «Мархимобъединенийын» спецотделенийышкыже миеныт. Вес тӱшка Медведево посёлкыш, ялозанлык опытный станцийыш, «Семёновский» госплемзаводыш коштын. Посна тӱшка-влак Волжск, Звенигово, Козьмодемьянск олаласе промышленный предприятийла дене палыме лийыныт. Тыгак Морко районысо Чавайн лӱмеш колхозыш миеныт, писатель-классикын музей-пӧртшым онченыт.
Кажне лийме райрӱдысӧ культур пӧртыштӧ кугу литератур пайрем эртаралтын. Тыште уна-влак шке произведенийыштым лудыныт, концертым онченыт.
Литератур арням мучашлыме кечын, 5 июльышто, писатель-поэт-влак Йошкар-Оласе Пушкин скверыште кугу поэтлан чапкӱм почмаште лийыныт. А кастене пайремым тӱчмаш адакат М.Шкетан лӱмеш театрыште эртен.
Марий кундемыште тиде арнян латкум тӱрлӧ йылме дене сылнымут йоҥгалтын. Литератур пайрем иза-шольо литератур-влакын интернациональный келшымашыштым моктымашке савырнен.
Весканаже Йошкар-Олаште тыгаяк Литератур арня 1987 ий январьыште эртен. Тунам «Ончыко» журналлан «Знак Почёта» орденым кучыктымо. Но тиде, манмыла, йӧршеш вес историй, да тыгай куандарышыже ынде мемнан марий сылнымут илышыште лиеш мо, ала?
Геннадий Сабанцев ямдылен.
Снимкыште: Ончыл планыште шола гыч пурлашке: Литератур арнян участникше-влак Леонид Решетников (Новосибирск), Марий АССР-ын калык поэтше Семён Вишневский, Кабардино-Балкарий АССР-ын калык поэтше Адам Шогенцуков Йошкар-Оласе ик заводыш толыныт.
Фотом «Марий Эл » газет редакцийын архивше гыч налме.
