Геннадий Сабанцев ямдылен.
Писатель Георгий Ефрушын шочмыжлан 10 апрельыште 110 ий темеш
Георгий Ефруш нерген коламат, ушышко вигак школышто наизусть тунемме корно-влак пурат: «Шошо толын, шошо! Ош пондашан йӱштӧ кугызан пайремже пытыш. Мамык гае ош луман тӧшакым чевер кече шулыктара. Телын чумыр поянлыкше эркын вӱдыш савырна. Коремлаште, эҥерлаште пӧрдын, мӱгырен йогышо вӱд – тиде шошын пытартыш поянлыкше…
Яндар канде кава. Тулшолла йошкарген, шошо кече лектеш. Чылдырий турий кече лекмым веле ужын шуктен – йоҥгыдо тӱняшке шке мурыжым йоҥгалтарашат тӱҥалын…»
Георгий Ефруш (Ефремов Георгий Захарович) Морко кундем Шеҥше села воктенысе Макарсолаште туныктышо ешеш шочын. Школ деч вара кум тылзаш курсышто шинчымашым налмек, тӱҥалтыш школышто туныктен. 1933 ийыште Горький оласе медицине институтын рабфакышкыже пура, тушечын мӧҥгӧ пӧртылеш да Морко рабфакыште, вара Марпединститутышто тунемаш тӱҥалеш. Ик жап «Ямде лий» газет редакцийыште ышта, варажым Йошкар-Ола лишнысе Цибикнур школышто туныкта.
Георгий Ефрушын йӧратыме сомылжо сылнымутан творчестве лийын. Тиде пашаш чонжо изинек шупшын. Латвич-латкуд ияшыж годым газетла дене кылым кучаш тӱҥалын, тӱрлӧ корреспонденцийым чулымын серен. А вара изирак очерк, зарисовко, почеламут-влакым колтылын. 1933–1934 ийлаште самырык авторын возымыжо Морко районысо «Колхоз йӱк», Йошкар-Оласе «Рвезе коммунист», «Марий коммуна» газетлаште савыкталтеш. Тудо эше тунемме шотан лийын. Жап ончык кайыме семын рвезе литератор кушкын, профессионал шинчымашыжым нӧлтен толын. Ты шотышто Морко педрабфакыште тунеммыж годым туныктышо, поэт да драматург Николай Мухин дене вашлиймыже, тудын вуйлатымыж почеш литкружокышто тыршен ыштымыже, а 1934 ий кеҥежым марий писатель-влакын II конференцийышкышт миен коштмыжо путырак пайдале лийыныт.
Марий пединститутын литератур факультетыштыже тунеммыж годым да тунем лекмек, самырык писатель шуко воза. Газетлаште шагал огыл почеламутым, ойлымашым, очеркым печатла; «Эҥыремышвот», «Ешем», «Тайра» пьесыже-влак шочыт. Маргостеатр «Тушманын кышаже» пьесыжым модын ончыкта. Театрлан Максим Горькийын «Мещане» ден «На дне» пьесылажым кусара. Тыгак Даниэль Дефон «Робинзон Крузо» романжым марлаҥда.
1939 ийыште Марий научно-шымлыше институтыш пашаш толмекше, марий литературын шочмо да вияҥме корныжым шымла. Но тунам, 1930-шо ийлаште, тудлан, кӱшыч кӱштымӧ почеш, «кулакын мурыжым мурышо-влакымат»печатьыште орлашыже логалын. Но эн сай статьяже-влак, мутлан, Дим. Орайын, Элнет Сергейын творчествышт, марий поэзийын йылмыж нерген возымыжо сай кӱкшытан лийыныт.
Эше икте: 1936 ий гыч тудо Москосо Литератур институтышто заочно тунемын.
Сар деч ончычсо шым-кандаш ий Георгий Ефрушын илышыштыжат, пашаштыжат эн тӱвыргӧ лийын. Тунам писатель лӱмжӧ калыкыште кумдан шарлен шуын.
1939 ийыште Георгий Ефрушым СССР Писатель ушемышке пуртат. Тиде ийынак тудо Киевыш, СССР Писатель ушемын Тарас Шевченко лӱмеш эртарыме пленумышкыжо миен коштеш.
1940 ий июньышто Георгий Ефрушым Йошкар Армийыш налыт. Тудо Мурманск кундемыште служитла. Кугу Отечественный сарын икымше кечылаж гычак тушман дене вашпижеш. 1941 ий 7 июльышто геройла кола.
Георгий Ефруш моткоч кӱчык жап сылнымут пашам ыштен шуктен. Шочмо эл верч вуйым пыштымыж годым улыжат 26 ийыш тошкалше улмаш…
* * *
Ӱлнӧ ме Георгий Ефрушын Зоил шольыжын шарнымашыжым лудаш темлена. Шоналташ гын, шке лӱмжылан келшышын, Ефрушын шольыжо писатель да критик корныш шогалшаш ыле. Вет Зоил – акрет Грецийысе критикын историеш кодшо лӱмжӧ. Георгий ден Зоилын ачашт туныктышо лийын, шуко лудын, сандене тиде лӱмым пален да эргыжымат тыге лӱмден, манын шонаш лиеш.
Зоил Ефремов
Изам нерген шарнымаш
Георгий изайлан литератур корныш лекташыже эн ончычак мӧҥгысӧ еш илыш йӧным ыштыш. Мемнан ачай, Ефремов Захар Ефремович, историй ден литературым йӧратен, руш писатель-влакын возымыштымат, вес элласе литератор-влакын книгаштымат лудын шоген. Теле кастене йомак олмеш мыланна «Герой нашего времени», «Вечера на хуторе близ Диканьки», «Записки охотника», «Принц и нищий», тулеч моло произведенийла гычат ойла ыле.
Мемнан ачай шкежат тыгыде ойлымашлам, тӱрлӧ тошто преданийым шагал огыл возен. Нуным печатлен огыл гынат, тиде интересше денак Георгийым литератур деке кумылаҥден шоген.
Георгий изиж годсекак моткоч чулым, полмезе ыле, йоча-влак коклаште тӱрлӧ модышым ыштылаш йӧратен. Изиж годымак чыла ялозанлык пашам ышташ тунеме. Латкум ияш рвезе, шкетак чодыраш каен, пуым руэн шупшыкта ыле.
Георгий изайын тӱҥ шонымашыже тунемме нерген ыле. Ачай-аваят туныкташак тыршышт. 1928 ий шыжым Георгий визымше классыш Шеҥше школыш, шочмо ялже деч кандаш меҥге ӧрдыжкӧ, кайыш. Вес ийынже ачайын шольыжо Ефремов Гаврил Ефремович, Арын школын туныктышыжо, Георгийым шке декше ӱжын наҥгайыш. Но Арыныштат изайлан кужунтунемашыже ыш логал. Гаврил Ефремович ешыж дене вес вере школ инспекторлан кайымеке, Георгий, кудымшо класс пытарыдеак, шочмо суртышкыжо тольо. Тылеч варажым 1933 ий марте Георгийлан шот дене тунемашыже ыш перне.
1931–1933 ий коклам Георгий мӧҥгӧ пелен илыш. Нине кок ий тудын илышыштыже пеш поян, кӱлешан мер паша ыштыме жапыш савырныш. Ачайын школ вуйлатыше лиймекыже, олмешыже Георгий мурымо, сӱретлыме, физкультур уроклам эртараш тӱҥале, пырдыжгазет лукмо, спектакль ямдылыме пашалан чот шӱмаҥе. Пеш келшышт рвезе туныктышо Ендылетов дене. Школ пелен комсомол ячейкым почмеке, Георгийым тудын секретарьжылан сайлышт. Кӱчык педкурсым пытарымеке, изай шкежат школышто туныкташ тӱҥале.
Агитаций, ликбез паша чот воранен кайыш. Шыже-теле жапыште комсомолец-влак вич-куд спектакльым, концертым ямдылат ыле. Тунамсе комсомолец-влакын илышыштышт нине ийла моткоч волгыдо лаштык лийын кодыч. Ятыр ий эртымекат, Георгий изай комсомол ячейке вуйлатыме жапшым чон вургыж шарналта ыле.
Тудо кеч-могай пашаланат кумылын пижын, молымат таратен моштен. Тыге, ялысе сонарзе Катит Павел деч ик тоштырак пычалым налят, мераҥым, рывыжым поктылаш пиже. Капканымат шындыл кошто. Садыге пеш азартный сонарзыш савырныш. Фотографий пашалан кумылаҥе. А балалайкым налмекыже, мӧҥгыштат, школыштат эре шоктен кошто. Тудак 1933 ий шошым Москва гыч детекторан приёмникым выписатлыш, колышташ мемнан суртыш калык шуко толаш тӱҥале.
Тыгутлаште Георгий почтальонланат ыштен ончыш, куд марий ял ден ик руш селаш коштеш ыле, а 1933 ий кеҥежым колхоз вӱд вакшыште контролёрлан шогыш.
1934 ийыште Морко педрабфакым тунем лекмеке, Георгий Марий пединститутысо литератур факультетын студентше лие. Ты жап гыч тудын илыш корныжо йӧршынак возымо пашаш савырныш. Мемнан колхоз илыш гыч «Оляна ден Ониса» очеркше «Рвезе коммунист» газетеш савыкталте. Морко газетыштат возымыжо чӱчкыдынрак лекташ тӱҥале.
Георгий Ефрушын творчествыж нерген возаш – мыйын паша огыл. Иктым гына каласыме шуэш: шолдырарак произведенийым возымо да усталыкше кушмо пагыт неле ыле, ӱмыржӧ кужурак лиеш ыле гын, тудо виян прозаик, драматург, литературовед лийын шуэш ыле.
…1940 ий, июнь. Георгий Шем теҥызысе Коктебель творчестве пӧрт гыч канен тольо. Пӧртылмыж деч ик кече ончыч военкомат гыч кокымшо повесткым конден пуышт. А 22 июньышто тудым Йошкар-Ола гыч армийыш ужатышна. Идалык гыч сар тӱҥалеш, тиде ужатыме кече пытартыш ужмо лиеш манын, тунам иктат шонен огыл. Ватыже Анастасия Герасимовна кок изи ӱдыржӧ дене Йошкар-Олашан кодо. Георгий Мурманский областьысе Кандалакша ола воктене гаубичный полкышто топограф-вычислительлан служитлаш тӱҥале.
1941 ий 18 июньышто мый тудын деч пытартыш серышым нальым. Возен ыле йӱдвелнысе шыде игече, сар ылыжшаш обстановко да тудлан младший сержант званийым пуымо нерген. Сылнымут пашаж нерген тыгерак палемден: «Армийгыч пӧртылмеке, вес семынрак возаш тӱҥалам, мыйын кызыт вуйышто пеш шуко у материал темын, а сераш нимогай жап уке».
Сар тӱҥалме деч вара кок кӱчык серышым Анастасия Герасимовна нале, а август тӱҥалтыште пырля служитлыше политрук йолташыже Георгийын 7 июльышто колымыж нерген серышым колтыш.
Колен тудо достойно. Тушман чак толмекат, пушеҥге гыч артиллерист-влакын лӱйымыштым корректироватлен, цельым пуэн шоген. Тудым вара тушман пулемёт очередь дене нелын сусыртен. Марий йошкарармеец йолташыже куп лоҥга гыч тудым нумалын луктын, Георгий йолташыжын кидешыжак колен…
Снимкыште: Шола гыч пурлашке: Георгий Ефруш, Сергей Николаев, Миклай Казаков. 1939 ий. Фоторепродукций.
