Тамга
Кече кужемеш, мланде уэмдалтеш
22 мартыште марий Йӱштӧ Кугызан илемыштыже йӱд ден кече иктӧр шогымо пагытым палемденыт.
Кугезына семынак
Тиде жап гыч кече кужемаш, манмыла, кугемаш, а йӱд ынде 21 июнь марте кӱчыкемаш тӱҥалыт. Кече дене пырля мландышар утыр ылыжеш, лавыра деч эрна, вий-куатым налеш, нӧргӧ шудо шытен лектеш.
Пӱртӱс шке шот-ратше дене ила, а ме тудын кажне пагытшын чевержым ужын куанена, эскерена да шкенан илыш радамнам келыштарен толына.
Историй науко кандидат Руслан Бушков «Марий календарьыш У ий кунам пурен?» статьяштыже руш службышто лийше немыч академик Герард Фридрих Миллерын шымлымашыжым ушештара. Тудыжо 1733 ийыште Озаҥыш Санкт-Петербург гыч императорский Науко академийын экспедицийже дене пырля толын коштын.
Тунам теве мом рашемден: марий-влак идалык тӱҥалтышым шошо толмо, лум ден ий шулымо пагыт гыч кугезышт семынак «фенологий йӱла» (пӱртӱс явленийым шотыш налмаш) почеш шотлат. Сандене нуно «год» умылымашым «ий» – «лёд» маныт. Коклаштышт кумдан шарлыше «Ӱй арня» пайремым эше шукерте огыл «Ий арня» («Завершающий год неделя») маныныт.
Миллерын ужын коштмо жапыште Виче кундемысе марий-влак кокла гыч южышт Шошо пайрем семын палемденыт. Теле омо деч вара пӱртӱсын помыжалтмыже, мландын уэмдалтмыже лӱмеш пайремышт латиндешымше курым кыдал марте лийын. Тидын нерген Озаҥысе этнограф Степан Кирович Кузнецов «Очерки из быта черемис. Черемисские праздники» пашашкыже пуртен. Материалже 1877 ийыште «Древняя и новая Россия» журналыште савыкталтын. Варажым, 1889 ийыште, императорский Озаҥ университетын профессоржо Иван Николаевич Смирнов «Черемисы: историко-этнографический очерк» марий-влак нерген икымше монографий пашаштыжат возен:
«Мы не ошибемся, если отнесем весенний праздник к времени, когда только еще начинает таять снег. Чаще всего он совпадает с Пасхой» [10,с.178].
Таклан огыл икымше марий календарьлаште март тылзым, эҥерыште ий катлыме йӱк дене таҥастарен, «рошт-тылзы» маныныт. Тыге воза историк Руслан Бушков.
Руслан Аркадьевичын чумыр статьяже «Марий Эл» сетевой изданийын сайтыштыже уло. Тушто автор марий календарьыш моло пайрем-влакым пуртымо историйым тачысе кече марте радамла.
Киндым пелештен авызлыме
Эртыше рушарнян Шернур район Кукнур кундемыште Шошым вашлийме пайремым нылымше гана эртарен колтымо. 2021 ий гыч тушто уна семын У Торъял, Марий Турек, Морко районла гыч делегаций-влак лийыныт. А ты гана – Кужэҥер район гыч.
Верысе кучемын еҥже-влакат, мер сомылым шуктышо-шамычат, ӱстел йыр шинчын, пӱртӱс ылыжме пагытлан йывыртен, калыклан улан илышым тыланен, икте-весе дене икоян лияш кумылаҥден, тыныс илыш верч пелештеныт. Тидын годым ондак оза-шамычын киндыштым шынденыт, корныш тарванымышт деч ончыч уна-влакыным пелештен авызлыме.
Саламлыме мутым ойлышыжла, Шернур муниципал округын администрацийжым вуйлатыше Александр Кугергин марий Йӱштӧ Кугызан илемже Россий кӱкшытан «Служение» конкурсыш ушнен манын палемдыш.
Кужэҥер делегацийыште район администрацийым вуйлатышын социальный йодыш дене алмаштышыже Надежда Желонкина, Йывансола гыч Россий Федерацийын калык усталык сулло коллективше лӱмым нумалше «Мурсескем» калык фольклор ансамбль (вуйлатышыже Россий Федераций тӱвыран сулло пашаеҥже Евгений Каменщиков), Мер Каҥашын еҥже Владимир Иванов, онаеҥ Анатолий Никитин лийыныт.
Шошым, у пагыт тӱҥалме татым вашлиймашке Марий Элын тӱҥ онаеҥже Александр Таныгин ден У Торъял мунициал округым вуйлатыше Евгений Небогатиков ушненыт. Вет ты кечым палемдыме шотым лач тиде район дене илышыш пурташ тӱҥалме. Саламлымашке тыгак Марий Элысе юмыйӱла ушем вуйлатыше Александр Бирюков ушнен.
Кечывал деч вара илем кумдык мучко марий муро ден сем шергылтыныт. Ончаш толшо-влакын кумылыштым «Мурсескем» калык фольклор ансамбль, «Пеледыш» (Кукнур) ден «Пӧлек» (Шернур) калык фольклор, «Рвезылык сем» вокал ансамбль-влак, «Баян Х» дуэт, Марий Элын сулло артистше Алина Егошина, мурызо да гармоньчо Саша Иванов нӧлтеныт. Теле Ава Шошылан корным пуэн, Йӱштӧ Кугыза вес ий марте чеверласен, а илем кумдыкысо маска помыжалтын.
Сай шонымаш дене
Вич ий ончыч Кукнур землячествын темлыме у шонымашыжым Шернур кундемыште умылен вашлийыныт да тудым сай кӱкшыт дене эртарен колташ тыршат. Ты сомылыш округын администрацийжын тӱвыра пӧлкажат, марий йӱла дене илыше да мелын шогышо-шамычат, Кукнур кундемысе тӱвыра пашаеҥ-влакат кумылыштым пыштат.
Марий кечышотышто 22 март акрет марий У ий семын ятыр ий ончыч пурталтын. Тудым палемдыме йӱлам марий Йӱштӧ Кугызан илемыштыже тӱҥалмым порын ончыман. Вет тидыже моло йӱлам шӧраш шонымаш дене огыл шочын.
Кече кужемаш тӱҥалме татыште юмым пелештен, кугезына-влакын пӱртӱс законым жаплымыштым ушештарен, калыклан сугыньым пуэн, мланде пашалан, кажныжын шонен коштмо сай тӱҥалтышыжлан корно почылтшо манме шонымаш дене ышталтын.
Светлана Пехметован фотожо.
