ШАРНЫМАШ СОРТА
Геннадий Сабанцев.
Ветеринарий пашаеҥ, почеламутым возышо, газетнан авторжо Алевтина Полатован шӱмжӧ кырымым чарнымылан 24 августышто нылле кече шуэш.
Тудым шарнен, ме кызыт лачак усталык пашаж нерген мутым тарватена. Возымыжо марий лудшо-влаклан иктаж лу ий ончыч сайынже палыме лияш тӱҥалын. Газет ден журналлаште савыкталтын, а тений Алевтина Полатова шкенжын мутпогыжын посна книга дене лекмыжымат ужо. Сборникшым «Илыш йолвам» манын лӱмден. Лишыл жапыште вес сборникшат – «Кӱлтка шагат» – савыкталт лекшаш. Чот чаманаш логалеш, автор тудым кидыш кучен ыш шукто…
Марий Элын калык писательже Юрий Галютинын почеламут корныжо ушышкем толеш: «Шочмекетше тыште, Морко велыште, мурызо лийде чытет, ужат?» Тыге ойлен кертын поэзий дене чот лишыл кылым кучен шогышо Алевтина Полатоват.
Алевтина Никифоровна 1963 ий 20 фервальыште тиде кундемысе Шеҥше ялеш шочын. Луымшо класс деч вара Ежовысо совхоз-техникумыш тунемаш пурен. Ветеринарный фельдшер специальностьым налмек, ик жап Кужэҥер кундемысе Руш Шой ветучасткыште тыршен, вара 32 ий Параньга районысо вольык чер ваштареш кучедалме станцийыште, пытартыш жапыште Республикысе ветеринар лабораторийыште, ветеринарно-санитарный экспертизе отделыште лаборантлан ыштен.
Алевтина Полатован шарналтен ойлымыж гыч: «Эпизотике мероприятийым тӱрлӧ вольык дене эреак пӱртӱс лоҥгаште эртараш логалын – эр эрдене кӱтӱ кайыме деч ончыч, кастене кӱтӱ пурымо деч ончыч. Тунамак кечын лекмыжым, кечын шичмыжым йӧратен-куанен эскеренам… Пӱртӱсын кажне пагытысе моторлыкшо чоныш шыҥенак пурен. Ача-аван порылыклан туныктымыштат полшен докан. Вачӱмбаке ийготым пыштымеке, илышем вес пел пӧрдемыш савырнымеке, пӱртӱс деке эшеат чотрак лишемынам. Тудо мыйым шке шулдыр йымакше арален налме гай чучеш. Идалыкысе ныл тӱрлӧ пагытна, илыш корнем, ача-авам, шке шочмо вер, шочшем-влак, лишыл еҥ-влак нерген вургыжмемым шӱм-чонем гыч луктын пыштыме шуын. Тыге почеламутым возаш тӱҥалынам. Чон гыч шытен лекше мутемлан шулдырым пӧлеклыме шуын. Тек калыкыш лектеш, еҥ-влак лудыт, марий йылмым йӧратат да аралат…»
Автор шкежат шочмо йылмым путырак йӧратен, тудым сайын пален. Возышо еҥлан тиддеч посна нигузеат ок лий.
Марла возем почеламутым.
Марла шонем. Марла лудам.
Серем гын шӱм гыч лекше мутым –
Марла: шке мландыштем улам! –
тыге чонжым почын тудо ик почеламутыштыжо. Нине корнылам авторын усталык пашаштыже программный семынат умылаш лиеш.
Пытартыш жапыште марий поэзийыште ятыр у лӱм лектын, шукышт шке возымыштым посна книга дене шке кӱшеш луктедат. Мылам тыгайым шагал огыл лудаш пернен, да тура ойлем: чылаж годымак нуно огыт сымыстаре, шуко шотышто таляка улыт. (Кеч чын шотеш каласыман: коклаште чинче падырашат уло…) Сандене тыгай возымым мутым почела шындыл кайыме семын веле аклаш лиеш. А Алевтина Полатован почеламутлаже гын кумылым савырат. Тушто поэзийын сылнылыкше, шулдыран шонымаш-влак улыт.
Йӧратыза илышым – тудо колеш!
Пӱртӱсым йӧратыза – тудо шижеш!
Йӧратыза ешым ваш-ваш пагален, –
Эн лишыл, эн шерге: эре шӱм пелен! –
тыгай куштылго, лывырге корно-влак авторын чонжо гыч шкеак лекме гай лектыт, нуным тудо – кузе ойлат – орланен-йӧсланен кычал ок шинче, шкеак тудым муыныт.
Кажне кече лиеш пӧлек кумыл.
Йӱр почеш кечыйол гай вийна
Чоншижмаш ден пырля пагыт ӱмыл,
Ӱмырешлан волгалтын шуйна! –
тыгай философий шижмашат авторын возымаштыже шагал огыл, да тудо почеламутын акшым нӧлта.
Эше тидымат палемдыман: авторын лудшылан мом ойлышашыже, чонжо гыч луктын пыштышашыже шагал огыл. Мый теме нерген ойлем. Нуно традиционный манме улыт гынат (шочмо вер, ял, ача-ава, йоча пагыт, пӱртӱс сӱрет, илыш да пиал, йӧратымаш), авторын шкенжын улыт, сандене лудшо декат тудо, автор, шке кумыл ойыртемже денак лектеш.
Поэтессе Алевтиа Полатован сылнылык тӱняже лийын да уло, тушеч тудо ынде нигунамат ок ойырло…
Надежда Степанова, почеламутым возышо, мурышо:
Йошкар-Олаш илаш куснымемлан шукат, шагалат огыл – куд ий. Раисия Ивановна Николаева – Мардан Рая (ме ик ял гыч улына) – кугурак семын, ава семын, толмем почеш тугакат палыме кылнам эшеат пеҥгыдемдыш: шукырак телефон дене кутыраш тӱҥална, уналат шкеж деке ӱжын. Ик тыгай вашлиймашке Алевтинат миен ыле, Рая акай мемнам палымым ыштыш.
Тыге олаште эше ик сай йолташ ӱдырым муым, да эшежым адакат творческий шӱлышаным. Келшенна, икте-весылан йыҥгыртен, кечына кузе эртен, мутым вашталтенна веле огыл, пел шагат денат мутланен кертынна. Тудо у почеламут шочмыж нерген каласкален, лудын ончыктен. Мыланем пеш келшен возымыжо, келге шонымашым тарватен воза ыле. ..
«Ыле» манашыже йылмемат ок савырне, тудо илыш дене чеверласен манын, эшеат ӱшанен ом керт.
Эн тӱҥалтыш кок мурем лач тудын почеламутшылан возалтын («Шыже ӱдыр» ден «Вараш пеледше роза»). Мураланыш икымше ошкылым нине кок муро дене ыштенам. Алевтина тунам ятыр почеламутым мылам колтен ыле, мый тудо татлан чонемлан келшышыштым ойырен налынам. А варажым мурын ош тӱняш лекмыжым ялтак шке шочшына семын вученна, вара мочоло пырля йывыртенна!
Чынже денак, Алевтинан уда почеламутшо уке. Кажне мутышко, кажне корнышко тудо шке шижмашыжым, йӧратымашыжым пыштен, мотор сылнымут аршашым тӱрлен. Алевтина дене келшымаш кылем пеш кужуак лийын огыл гынат, тыге чучеш, пуйто мый тудым шукертсек паленам. Айдемын могай чонжо улмым пеш вашке умылен мошташ лиеш. Поро чонан, тыматле, лывырге кумылан, эре шыргыжал вашештыше тыглай марий ӱдырамаш, кеч-кунам полыш кидым пуаш ямде ыле. Тыгай шарнымаш Алевтина нерген эрелан шӱм-чонешем кодеш.
Роза Искакова, мурызо, Самырык-влаклан Олык Ипай лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше:
2019 ий шошым семым возышо Михаил Гордеев мыланем «Шӱшпык ӱжеш» лӱман у мурым темлен. Мутшо Алевтина Полатован лийын. Тыге мый Алевтина Никифоровна дене палыме лийынам. Моткоч шыма, тыматле ӱдырамаш. Марий Эл радион хит-парадыштыже тиде муро сеҥыше радамыш лекмыж годым тидын нерген эре куанен увертара ыле.
2020 ий январьыште тиде муро Марий Эл радион «Идалыкысе муро-2019» фестивальыштыже лауреат лийын. Автор-влак моткоч куаныше ыльыч. Нуным сценыш луктын саламленыт. Вара эше ик муро шочо, «Лум шӱдыр» манылтеш. Тудат черетан фестивальын лауреатше лие. Лум вочмо годым гына мураш логалеш гынат, тиде муро мылам поснак келша.
Мыйын мурымо концертлашке Алевтина Никифоровна эреак мияш тыршен. Да эртак вашлийын мутланенна. Илыш дене чеверласымыж деч ончыч иктаж ныл арня ондак мутланышна. Тудо мылам «Илыш йолвам» лӱман книгажым пӧлеклен шуктыш. Кеч еҥ гоч кучыктен, но пешак поро сугынь мутым возен. Тау мутым каласаш йыҥгыртенам. Уэш пеш йытыран кутырышна. Чыла сай лиеш манын, ӱшан ыле, но шучко чер шкенжын осал пашажым ыштен…
Моткоч чаманем Алевтина Никифоровнан тыге эр илыш дене чеверласымыжлан. Эртак поро шарнымашыште ила, мурыжо-влак калыкыште эксыде йоҥгаш тӱҥалыт.
Вияш ой
Михаил Гордеев, семым возышо:
Алевтинан социальный лаштыкыште пӱртӱс, ял илыш нерген сылнын возымыжо келшен ыле. Тиде почеламут лийын огыл, а мый темлышым ты шонымашымак почеламут семын сераш. Тыге лектыч тудын негызеш возымо у мурына-влак: «Шӱшпык ӱжеш» ден «Лум шӱдыр».
Алевтинан почеламутшо-влак шонаш таратыше улыт, лудашат куштылго.
Илыш гыч эр каен колтымыжлан пешак чаманем…
Роза Искакован еш альбомжо гыч налме фото.
Снимкыште: «Идалыкысе муро» черетан фестиваль годым. Шола гыч пурлашке: Алевтина Полатова, Роза Искакова, Михаил Гордеев. Фото Роза Искакован архивше гыч.
