Геннадий Сабанцев
Радиовӱдышӧ Жанна Фёдорова дене ме таче почеламутым возышо автор семын палдарена. Тудо 1996 ий 27 ноябрьыште Морко район Шеҥше селаште шочын. Верысе школышто, Марий кугыжаныш университетыште тунемын. 2018 ий гыч «Марий Эл Радиошто» пашам ышта.
Утларак лишке палыме лийме шот дене тудлан икмыняр йодышым пуышна.
– Почеламутым возаш кузе тӱҥалынат? Кӧ але мо таратен?
– Иктаж кок ий ончыч возаш тӱҥалынам. Тидым ыштем манын, иканат шонен омыл. Тыгеже авам пеш куштылгын почеламут корнылам шонен луктеш да каласкала. Мый коклан ешарем ыле.
«Мо таратен» манме шотышто… Шукыж годым шонымашемым але шижмашемым кӧргыштем кучем. Икана кастене кумыл волышо ыле, тӱрлым шонкалыме дене трукышто рифман корно тольо. Мый оҥайлан возен кодышым, тудо кастенак мучашлышым.
– Тиде творчествылан кугу тӱткышым ойырет мо?
– Кугу тӱткышымак ойырем манын ом керт, но вуйыш корно-влак толыт гын, тетрадьыш я телефоныш сералтем. Умбакыже тудым жап лийме семын шуем.
– Руш да марий поэзийым лудаш йӧратет? Йӧратыме поэтет-влак улыт?
– Руш да марий поэзийым лудаш пеш йӧратем. Сергей Есенинын, Василий Регеж-Гороховын, Валентин Колумбын почеламутышт мылам лишыл улыт.
– Прозым возаш шонымаш уке?
– Тӱҥалме ойлымашем кия, мучаш марте шуктен омыл. Прозо мылам нелын пуалтеш, да шонем, йылмем эше тынар лывырге, поян огыл.
– «Марий Эл радио» ынде тыйын кокымшо суртет гай лийын чай?
– Моткоч чын – кокымшо суртем, а пырля тыршыше йолташем-влак – кокымшо ешем. Тиде паша мылам моткоч келша. Кызыт эше тунемам гынат, радио пашалан кугу тӱткышым ойырем.
– Тыште усталыкым кузе шуарет?
– «Марий Эл Радион» ешыже мыйым пеш шукылан туныктен да туныкта. Тидлан эреак тауштем. Каласен кодыман, радио редакцийыште ятыр книга уло. Туштак коклан нуным лудам, поэзий могырымат тӱрлӧ автор дене палыме лийынам да лиям. Пытартыш гана Анатолий Мокеевын «Улам XX курымын эргыже» поэзий ойпогыж дене палыме лийым. «Ончыко» журналым, «Марий Эл», «Кугарня» газет-влакым лудам. Мо нерген, кузе возат – эскерем, шымлем.
– Яра жапет уло? Тунам мом ышташ кумылет йодеш?
– Кызытеш яра жап пешыже укеат. Тунеммаш, паша вийым да жапым йодыт. Йӧн уло гын, пӱртӱсышкӧ лектам але театрыш миен толам, мурым колыштам. Тидат южгунам почеламут корнылам шочыкта.
– Илышыште мо тылат тӱҥ? Але эше тидын нерген от шоно?
– Пытартыш жапыште тидын нерген шонкалаш тӱҥалынам. Илышыште, очыни, илышыжак тӱҥ: кузе тый тудым илен эртарет, мом ыштет, могай кышам кодет…
– Таче кече дене илет але кужу ончыкылан планым ыштет?
– Кызытсе жап дене илаш тыршем, но ончыкылык нерген садак шонем. Пеш кумда планым чоҥаш ом тырше, молан манаш гын кенеташте тӱрлӧ вашталтыш лектын кертеш. Южгунам тыгаят лиеда, кунам семынем шоналтем: «Тидыжым илен лектам гын, варажым илем ыле…»
– Мом йӧратет да мо тыйын чоныштет торешланымашым луктеш?
– Айдемын порылыкшым йӧратем. Йӧратем илышым, тудын кеч-могай чияже лийже; тидын гоч эрташ да кажне кечылан куанен мошташ кӱлеш. Ом йӧрате, кӧ чояланаш тӧча, шоякла. Тыгак чын огыл ыштымаш лиеда але айдеме шке йоҥылыш улмыжым ынеж умыло – тидын денат келшаш мылам йӧсӧ.
Почеламут аршаш
Йӧратымаш тӱняште уло, уло!
* * *
Кунам ужат – шинчаште ялт пусталык,
Куан сескем йӧрталтын шукертсек
Да йомын чон гыч мурымо усталык –
Йӧратымаш шӱм вошт ташлен ок лек.
Кошкен пеледыш – лийын мотор роза,
Куандарен чеверже ден тунам.
Ик шыже кечын йӱштӧ покшым возо,
Да лийын чылажат улмаш арам.
Йӱрат йӱрале кочо шинчавӱд ден,
Лупшен мардежла тӱрлӧ шонымаш,
Чон сусыр коржын, витарен пич йӱдым…
Нимом уэш огеш лий пӧртылташ.
Каван ю помыш гыч ончале чевер кече,
Шупшале розам шокшын да шыман.
Ийжат шулен. Утарыш йӱштӧ дечын –
Уэш пеледалтеш ты роза, чевергал.
Шочеш адак шӱм-чонышто у муро,
Йоҥга торашке, мӱндырк шергылтеш…
Йӧратымаш тӱняште уло, уло!
Куан сескем шинчаште ылыжеш.
* * *
Тылат – мый титакан, мылам – тый титакан,
Шырпешталтын кок шӱмын пашмаже.
Мылам – тый титакан, тылат – мый титакан…
Она умыло йӧршын чоннажым.
Тый кодат ик сереш, мый кодам вес сереш,
Да мут толкын шара эҥернажым.
Оет шӱмым кереш, мыйынат ваштареш
Чоҥешта аяр умдо кокланже.
Тый от кол – да мыят. Кычкырлен шогена.
Мо кӱлешлыкше уло тидланже?
Тый от шиж, мый ом шиж. Тӱтырала шула
Чонешна сескемалтше тулнаже.
Ю уналан
Унала толат тый жапын-жапын,
Але гын эртет пураш монден.
Тӱкалтет кокланже эплыракын,
Но вучен от керт кужун шоген.
Шып почнем тылат мыят омсамым,
Мом гын тые таче кучыктет?
Волгыдо я шӱлыкан стих-влакым
Сералташ адак кумылаҥдет?
Кажне корно мыланем эн ямле,
Кажне мутым чонышто кучем.
Шуэн коштшо, ю виян унамым
Мый эреак вургыжын вучем.
Тольо йӱр унала
Тольо йӱр унала,
Шавыш пырчым шыман.
Чинче-влакше, чӱчкен,
Куштышт тӱмыр йӱк ден.
Чодыра ден пасу,
Ах, могае асу!
Тул волгенче водеш
Пыл лоҥгаште модеш.
Эркын-эркын уна
Вес кундемыш кусна.
Ужата лай мардеж…
Вескана вашлиймеш!
Мланде чот ужарген,
Тувыр-шовыр нӧрен.
Йырым-йыр – тӱрлӧ тӱс:
Тӱзланале пӱртӱс.
Рвезе пагыт – кеҥеж пагыт
Пыл лоҥгаште, чеверген, кече шыргыжеш,
Мландым тудо йӧратен, шокшын ӧндалеш.
Куана чодыражат, олык-пасужат,
Муралталыт кайык-влак, кажне чонанжат.
Кеҥеж пагыт – сылне пагыт, ийлан ик гана
Толеш тудо пеледалтын, саскамат шуна.
Поген веле шукто тудым арален кодаш,
Теле мучко тамжым шижын, шарналтен илаш.
Рвезе пагыт – кеҥеж пагыт, пеш вашке шула,
Чоҥештен йомеш торашке мӱндыр кайыкла.
Жап эрта, возеш ош покшым эркын вуйышкет,
Шыжым веле ал кеҥежын ямжым умылет.
* * *
Моктымым нигӧ дечын ом вучо
Да ом вучо мый вурсымымат.
Кояшат мастар семын ом тӧчӧ –
Улыт мый дечем мастар еҥ-влак.
Пашамат ыштем мый кертме семын,
Ошкылам корнем дене тугак:
Я чарнем, я шогалам ик верын,
Камвозам, шӱртнен, моло гаяк.
Мут куршем яра, тыршаш пеш шуко
Мылам тудым логалеш темаш.
Нигушкат ом вашке да ом турко
Моло дечын шеҥгелан кодаш.
Чылалан келшаш ом шоно йӧршын,
Окса омыл кажныжлан йӧраш.
Ӱяк-мӱяк огыл койышемлан
Ида вашке вик нелеш налаш.
Шинча – чон воштончыш
Кӧн гын тудо – ялт ужарге,
Олык лапыш наҥгая.
Кӧн гын тудо канде-канде,
Теҥыз дене икгаяк.
Лиеш тудо шеме-шеме,
Шоптырла кечеш коеш.
Я кӱрен, шара, пелганде,
Чинче дене йӱлалеш.
Осал тул пурен шинчеш гын,
Шинча тӱс вик варналтеш.
Порылыкын сай кышаже
Тушеч йӧршын ӱштылтеш.
Ах, ончалтыш! Вий могае!
Ик татшат тидлан сита
Умылаш, могай айдеме,
Могай койыш, мом шылта.
Чын ойлат: шинча – воштончыш,
Еҥ нерген ойла чыла.
Кӧн шинчаште поро кончыш,
Тудым илыш йӧрата.
Ӧндал
Шыдем лектеш – ӧндал тый мыйым шокшын,
Я йӱкым кугемдем – уэш ӧндал.
Тек чоныштем йомеш эр вочшо покшым
Да неле-йӧсыжӧ эрта шулал.
От керт ӧндал? Кидем лупшем? Чыталте!
Мо, шинчавӱд йӧре мӧҥгеш тыйым шӱкем?
Тый умыло да иктым рашак пале –
Чонем йодеш: лий мыйын воктенем.
Ушет кая, могае койышемже…
Йодам тыге, ыштем ялт тупела.
Таҥем, ит кодо мыйым, вет ушемже
Лияш шона лач пеленет гына.
Снимкыште:«Куэлан шонымем почам…» Поэзийыште тӱҥалше автор Жанна Фёдорова.
Фотом Жанна Фёдорован архивше гыч налме.
