Йошкар-Олаште эртыше Пеледыш пайрем кажне ийын марий калыкнам рӱдолашкына иквереш чумыра. Ты ганат шукынжо тушко, мотор марий тувырым чиен, ешге толыныт. Нунын коклаште Морко кундемын чолга эргыже, палыме учёный, историй науко кандидат, доцент Россий Федерацийысе кӱшыл профессионал образованийын почётан пашаеҥже да Марий Эл образованийын сулло пашаеҥже Анатолий Муравьёв ешыж дене лийын. Галина пелашыже дене пырля нуно пел курым утла пырля улыт, ӱдыр ден эргым ончен куштеныт. Тиде да моло нерген Российысе Еш, йӧратымаш да ваш ӱшанле улмо кече вашеш Анатолий Васильевич дене вашлийын мутланышна.
– Кеч-могай айдемын илышыштыже еш нерген умылымаш йоча годым негызлалтеш. Анатолий Васильевич, Те куд икшыван ешыште кушкында, эн кугурак улыда. Еш шотышто шарнымашда могай?
– «Еш» шомакын мом ончыктымыжым иктаж куд-шым ияш годым умылаш тӱҥалынам, шонем. Ачам, авам колхозышто тыршеныт, мемнамат изинек пашалан туныктен ончен куштеныт. Мый куд ияшак ачам дене пырля кӱтӱш кошташ тӱҥалынам, ныл шагат эрденак кынелына ыле…Туныктеныт нигунамат нигӧм ондалаш, шолышташ огыл. Туныктеныт кугыеҥым пагалаш, изираклан полшаш. Авамын «Кугыеҥ-влак дене вашлийме годым эре саламлалтса» ойлымыжым шарнем. Ешыштына чием, вургем шотышто неле лийын гынат, шортын шинчен огынал – икте-весылан полшен кушкынна да кызытат тыгак. Паша шуко лийын, но ачам эре манын: «Толя, тый тунемшаш улат». Мыйым веле огыл, тудо чыланамат туныкташак шонен, молан манаш гын «Тунемаш кӱлеш, вара тунам илыш корныдам шке ойырен кертыда». Ачам нылле ияшак колен, авам куд йоча дене кодын. Тудлан йӧсӧ лийын, туге гынат чылаштлан тунемаш йӧным ышташ тыршен.
Мылам, изилан, ачам ден авамын икте-весым пагалымышт, ваш-ваш полшымышт ӱмырешлан ушеш, чонеш кодыныт. Меат кызыт шольо-шӱжар-влак дене келшен илена, икте-весылан полшена, сандене каласен кертам: ача-аванан сугыньыштым шуктена да ончыкыжымат шукташ тӱҥалына.
– Тендан шонымаште, пӧръеҥ кунам ӱдырым налшаш?
– Мый тыге шонем: ӱдырым налме деч ончыч пӧръеҥ эн ончычак образованийым налшаш, йол ӱмбаке пеҥгыдын шогалшаш. Икманаш, тунам, кунам тый ончыкылык корнет палемденат, еш верч мутым кучаш да тудлан пайдам ышташ вийым шижат да тидым ыштен кертат. Но эн ончыч, ачам ден авамын ойлымыштла, айдеме тунемшаш.
– Айста ынде ончыкылык пелашда дене икымше вашлиймашдам, сӱан кечыдам шарналтена. Тендан кумылдам тудо мо дене савырен?
– Ончыкылык пелашем Галина Дмитриевна Ильменёва дене Крупская лӱмеш пединститутышто тунеммына годым, 1972 ийыште, вашлийынна. Тудо Курыкмарий район Петухсола ял гыч. Тунам икымше курсышто тунемынна. Лачак ноябрь ыле. Икмыняр жап «йошкар лукышто» мутланымеке, кинотеатрыш кайышна… Тыге икте-весе дене вашлийын мутланаш тӱҥалынна, стройотрядыште пырля гаяк лийынна, концертыш, театрыш коштынна, библиотекыште эре пырля шинчена ыле. Мемнам ончен, «Ниныже изаж ден шӱжарже улыт мо?» йодшат лийын. Тыгай вашлиймаш-шамыч гыч умыленна: икоянрак улына, ик семын шонена, илыш принципнат икгай. Галинан койыш-шоктышыштыжо мылам чыла лишыл лийын. Тыге 1975 ий апрельыште студент сӱаным ыштенна. Тунам «Молодёжный» кафеш кум группына – иктаж 70 наре еҥ – погынен, тыгак эше мемнан родо-тукымна толын.
– Тиде кечылан пел курым утла эртен. Тиде – шагал огыл, туге?
– Тений апрельыште ме пелашем дене пырля илымылан 50 ийым палемдышна. Ешна мемнан пеҥгыде, икоян. Пединститут деч вара Советский район Кодам ден Ӧрша школлаште пашам ыштенна. Тидын деч вара – Йошкар-Олаште: мый – пединстиутышто, Галина Республикысе калык усталык да каныш рӱдер пеленысе редакционно-издательский пӧлкам вуйлатен. 50 ий пырля илыме пагыт ончыктен: нелылык годым еш шуаралтеш да эшеат пеҥгыдемеш. Пелашем эреак умылен, эсогыл, кок изи йоча дене кодын, мыйым Москваш, аспирантурыш, кум ийлан тунемаш колтен, ешартыш пашамат ыштен. Аспирантур деч вара ме лу ийым студент тӱшкагудышто иленна. Оксалан да молылан чӱдылык жапыште тудо мыйым нигунамат вурсен, ӧпке шомакым каласен огыл, шонымашем-влакым эреак сайлан шотлен. Кызытат книгам лукмаште шуко ой-каҥашым пуа, шуко полша. 13 книгам савыкталт лекмаште Галинан надырже моткоч кугу. Мый тудлан тачат таум ыштем: тыгай умылышо, шке марийжым аклыше, эре полшаш ямде, ӱшанле, мудреч, дипломатичный (вес шомакшым тетла омат му) пелашемлан – шочшына-влакын аваштлан. Йочана-влакым туныктымаште, нунылан воспитанийым пуымаште шагал огыл вийым, тазалыкым пуэн.
–Те кызыт ӱдырамашын, пелашдан, рольжым почын пуышда, а пӧръеҥ могырым? А пӧръеҥ шотышто? Еш пеҥгыде лийже манын, тудо шкенжым кузе кучышаш?
– Пеш оҥай йодышым пуышда… Мый шкеже писын пудешталтше койышан улам, очыни, чытышем шагалрак. А пелашем мыйын мудречрак. Ӱдырамаш тыгаяк лийшаш, шонем. Кокымшо. Пӧръеҥ ӱдырамашым эреак аралышаш, тудлан полшышаш, шонем. Еш ынже шалане манын, йоча годымак негызлалтше принципет лийшаш: шкендым кеч-куштат да кеч-кунамат шот дене кучышаш улат. Тиде тыйын кӧргыштет лийшаш. Йӧратымаш, умылымаш йоча годсо гычак тӱналеш: аватым, ачатым, кова-кочатым, моло родо-тукыметым йӧратыме да пагалыме гыч. Варажым тудо умбакыже шуйна: пелашет, йочат, уныкат-шамычым йӧратымашке савырна. Кумшо. «Мый тыйым йӧратем» ман тӱен ойлымо тӱҥ огыл, тӱҥжӧ – ваш-ваш умылымаш, полшымаш, икте-весылан эҥертымаш. Эрдене кынелат да «Поро эр» манаш…
– Кок икшывым ончен куштенда. Чын корныш шогалышт, сай айдеме лийышт манын, шкем кузе кученда?
– Ольга ӱдырна юристлан пашам ышта, Сергей – предприниматель. Мемнан вурседылмынам, кычкырлымынам нуно нигунам колын огытыл. Ме эре пашам ыштенна. Тидым нуно ужыныт. Чынжым гын, йоча-влаклан воспитанийым пуымаште пелашемын надырже кугу. Но лийын тугай жап, кунам эргым деке школышкат коштынам, дневникшым тергенам да кӱлеш полышым пуаш тыршенам. Шӱм-чоныштышт мо – ом пале, но нуно мемнан верч тургыжланат, толыт, йыҥгыртат, кузе илымынам йодыштыт.
– Еш йӱлада шотышто мутым тарватынем. Мом Те уло ешге ыштеда?– Чыла пайремым пырля эртараш тыршена, поснак – шочмо кечым. Вес тӱняш кайыше-влакым эреак шарналтена, родо-тукым деке шӱгарлаш коштына. Мый гын ӱшанем, мемнан колыштыт, нелылыкым сеҥаш йӧным ыштат. Пачерыштына мыйын да пелашемын ачана-авана-влакын портретышт уло. Нунын деке миен мутланем, ой-каҥашым йодам. Пачерысе пырдыжыштына ятыр фотосӱрет кеча. Тидын деч посна шуко фотоальбом уло. Уныка-влакын толмекышт, шкенан да кугезына-влакын илышышт нерген каласкалена. Тыгак личный фонд гыч документым, дипломым, наградым ончыктена, умылтарена. Пелашем Галина Дмитриевна – Марий Эл Республик да Россий федераций культурын сулло пашаеҥже, Марий Эл Республик Кугыжаныш премийын лауреатше. Мыйынат награде-шамыч улыт.Уныка-влак чыла тидым ужмекышт йодыштыт. Тидын деч посна уныка-шамычым шочмо кундемышкына икмыняр гана намиен коштыктенна: Морко велышкат, Курыкмарий кундемышкат. Ончыктымо, каласкалыме йоча-влакын шарнымашешышт садак кодеш, ок мондалт. Молан тидым ышташ кӱлеш? Тый шке илышетым шует. Нуно вожыштым палаш тӱҥалыт. Кажне айдеме тидым палышаш, шонем.
Кочкыш дене кылдалтше еш йӱла шотышто ойлаш гын, пайрем годым пелашем обязательне курыкмарий кравецым ямдыла. Йӧратена тыгыде ковышта когыльым. Мом эше йӧратена? Пелашем борщым ямдыла, мый – проста шӱрым.
– Тугеже кочкышым ямдылыме сомылым ӱдырамашын да пӧръеҥлан огыда пайле?
– Кочкышым ямдылыме шотышто ойлаш гын, мемнан ешыште тыге: кӧ кунам кертеш, тунам ямдыла – нигунам пайлен огынал. Мый гын ты сомылым моткоч йӧратем, поснак – чывым жаритлаш.
– Тачысе самырык еш-влакым ончен, могай шонымаш шочеш? Молан шукыжым нуно шаланат, шонеда?
– Икымшыже, очыни, воспитаний. «Еш, еш йӱла» манмым айдеме изинек чын умылышаш, тиде тудын дек ача-аваж деч куснышаш. Тыгай умылымаш уке гын, тудлан еш дене илаш нелырак. Весе. Илыш вет йыжыҥан, тӱрлӧ лиеш, сандене икте-всым умылаш тунемман, чытышан лийман. Кумшо. Кызытсе молодёжь пырля ондакак илаш тӱҥалыт, возалтде. «Возалтмын кӱлешлыкше уке» маныт, но, мыйын шонымаште, уло, вет возалтме дене тый кугу ответственностьым налат: пелашет ончылно, Юмо ончылно. Еш верч мутым лачак пӧръеҥ кучышаш, шонем. Сандене ӱдырым налме деч ончыч шым гана висе, ик гана пӱч.
– Айста ынде иктешлена. Еш – тиде ….
– Еш тиде пиал, йӧратымаш, умылымаш, келшымаш. Еш – ячейке, коллектив, кушто чылалан сай, кушто чылан вияҥыт. Еш – айдемын илышыже, негызше. А тиде негыз деч посна илаш ок лий.
Г.Кожевникова
Еш альбом гыч налме фотолан Михаил Скобелевын фоторепродукцийже
