Геннадий Сабанцев
3 февральыште Нормативный огыл мутвундо (лексике) ваштареш кучедалме кече лийын.
«Эн ончыч лийын Мут, да Мут Юмо пелен лийын, да Мут шкежак Юмо лийын…»
«У Сугынь» («Новый Завет») гыч
Йылме арулык йомеш
Мут дене пашам ыштыше семын тидын нерген эре шонем: тенийысе саманыште мемнан йыр йоҥгалтше мутат моткоч шулдештын. Аватмут шинчаорак мемнан ойлымо йылмынан ойыраш лийдыме ужашышкыже савырнен.
Книгашкат тудо шыҥа. Ончалза, мутлан, руш литературышто Юз Алешковский, Владимир Сорокин, Эдуард Лимонов гай писатель-шамычын возымыштым. А вет кӱкшӧ руш литератур эн тӱҥ задачылан эре айдемын кӧргӧ чон поянлыкшым нӧлтымым шотлен. Тыглай айдемынат тунеммашым пагалыме кумылжо, шкенжынат тунемаш тыршыме койышыжо эре лийын. Сандене возымо йылмын арулыкшымат тудо аклен. Тидланже – арулыкшылан – эше пытартыш курымлаште лийше цензурат (тыште ме идеологий цензур нерген огыл, а морально-нравственный нерген ойлена) тыршен. Кугу писатель-поэт-влак возымаште аватмутым кучылтмым але «йӧратымаш» сӱретым ончыктымо годым кеч-момат шке лӱмжӧ дене ойлымым литературын сомылжо огыл манын шотленыт.
Александр Пушкинымак налаш. Тудынат «чаракде» возымыжо ятыр лийын. Но кугу поэт тиде литератур огыл манмым эреак шижын да умылен. Теве «Граф Нулин» поэмыжым нравственность шотышто вурсышо-влаклан тыге вашештен: «Йӧратен модмо сӱретым ончыктымо дене ушкончышым шокшемдаш манын возымо почеламут поэзийым ӱлыкӧ веле шында, тудын юмылык тамле вӱдшым аяртыше вишкыдыш савыра». («Стихотворения, коих цель горячить воображение любострастными описаниями, унижают поэзию, превращая её божественный нектар в воспалительный состав»).
Лудшо еҥым тыге «кучынешт»
Очыни, ӱчашашат ок кӱл: шакше, йырнык мутын элитарный культурыш шыҥымыже тудым (тиде культурым) лушкыдемда веле огыл, а йӧршеш локтылеш, тыгодым писательын «мастарлыкшат» ик могырыш гына лупшалтеш: лудшо еҥым кеч тыге да шке возымыжо пелен «сорлыклен» кучаш тӧча. Тыгай возкалымым южо марий авторынымат шекланаш пернен. Мутлан, Александр Арзайнын ойлымаш ден повестьлаштыже. «Ончыко» журналлан, посна книгалан редактор семын ямдылымем годым шӱведен-шӱведен, йыгыжген лудаш перныш…
Элитарный манна гын, вес – тыглай, «ӱлылсӧ» – культурат уло. Тышке, мутлан, йомак-влакым пурташ лиеш. Ончалына Александр Афанасьевын чумырымо «Русские заветные сказки» манме книгажым. Тушто кажне йомакше тыгай тематикан, марий манмыла, «ыстырам» мут дене темын. Афанасьев тудым шке жапыштыже шымлызе семын гына поген. Учёный умылен: фольклорын эн тӱҥ ойыртемже – тудын кеч-кунамат шке каласкалышыже да шке колыштшыжо уло. Но кунам тыгай темым калыклан шунен-шунат, тунам культурат тӱрыс налмаште деградаций йогыныш логалеш. Лийшашыже, шонем, мӧҥгешла: «элитарный» культурын поянлыкше «ӱлылсыжым» пойдарен толшаш.
Тиде темым ушыштем вискален коштмо годым, ик палымем деч – шоҥго туныктышо ӱдырамаш деч – шонымашыжым ойлаш йодым.
«Республикысе школлаште нылле вич ий тыршенам, – мане тудо. – Чон почын ойлем: районлаште ыштымем годым ик ганат тыгай осал мутым марий йоча-влак деч колын омыл. Икымше гана Йошкар-Ола воктенысе ялыште ыштымем годым колаш логале. Ик-кок гана шылталымем дене нунын пылышышкышт шыҥен огыл, конешне. Вара тыге ыштышым: эн шала йылман-влак дене, урок деч вара коден, сайынак мутланышым. Ме, марий-влак, тынар шагалын улына, маньым нунылан; шкенан культурнам, илышнам пагалена гын, тыгай мут-влак дене шкенам ӱлыкӧ волтышаш огынал. Тылеч вара тиде школышто эше латкум ий ыштенам, тетла тыгайым колын омыл».
Умбакыже палымем ешарыш: «Кызыт самырык-влак нимо дечат огыт вожыл, огыт лӱд. Илышнажак тыгай ала-мо. Эн тӱҥ паша ешыште лийшаш, шонем. Ешыште ваш-ваш кузе мутланат, йочат тугак тунемеш. Мый гын йырнык мут-влакым ӱмырыштем ик ганат ойлен омыл. Ачий колхоз председатель лийын. Эре калык ончылно, сандене шкенжым кучымаште пеш шеклана ыле. Авамат тыгаяк лийын. Икана тудлан ойленам: ончал, тыйым воштылыт, молан ик мутымат от пелеште? Авам вашештен: «Ӱдырем, осал мутын мучашыже уке. Иктаж-кудыжлан гынат чытыман. Мый чытем…»
Молан тудо шарла?
Такшым аватмутын кызыт тыге шарлымыжым умылтараш йӧсӧ огыл. Шукынжо ме (мом шылташ, мыят языкан улам) тудым шоналтыде ойлен колтена, манмыла, аватмут ала-могай шкешотан ушеммутыш але вурседылме оҥартыш мутыш савырнен. Вес семын каласаш гын, аватмут шке семантикыже (мом ончыктымыжо) деч ойырлен, «посна илаш лектын». Тидын денат ӱдырамаш-влакынат, тунемше йоча-влакынат аватмутым кучылтмыштым умылтараш лиеш, очыни.
Аватмутын курым-курымла дене илымыжым (эн ончычак славян калык коклаште) учёный-влак культур традиций дене кылдат. Славян-влакын аватмутышт эше тынеш пурымо деч ятыр пагыт ончычак лийын, тидын нерген руш летописьлаште возалтын, маныт нуно. Но тунам аватмутын сомылжат весе улмаш: тудо ритуальный, магический сынан лийын да чиййӱла (языческий) культ дене кылдалтын. Мутлан, мланде-авалан кумалме, тудын нӧшмӧ гыч илышым ылыжтен кертме вийже дене.
– Осал мутын шарлымыже, очыни, тӱнян амырген толмыж дене кылдалтын, – шукерте огыл ты шотышто мут лекмеке, шке ойжым каласыш ик марий профессор. – Но мемнан марий йӱла дене тудым нигузе кылдаш огеш лий. Мемнан деке руш йылме гыч толын. Молан манаш гын марий еҥын ава дене эн сай, эн поро шонымашыже кылдалтын. Арамлан огыл фольклорыштат Кӱшыл Тӱням, Кава Юмым ончыктымым ава дене кылдалтме семын аклат. Таче кече марте аралалт кодын: аважат мемнан – кава, каважат мемнан – ава. Мыйын шонымаште, тыгай мутшо кугезына-шамычын вуйышкышкат толын огыл. Марий йӱлам шымлен ончалза: нуно айдемын але вес чонанын шочмыж нерген нигунам игылт-воштыл ойлен огытыл. Тиде теме «ойӧрӧ» (табу) радамыште лийын.
Традиций шот дене ончалаш гын, аватмут, эре огыл гынат, руш калыкынат «ойӧрӧ» радамыште улмаш. XVII курымышто Моско кугыжанышыште аватмут дене вурседалмылан («за матерную лаю») чот наказатленыт. Но тиде табу манмым кораҥдыме пагытат лиеден. Эн ончычак Пётр I, вара Николай I жапыште. Пётр кугыжа годсыжым умылаш лиеш, шонем: тиде еҥ элыште пеш кугу вашталтышым тӱҥалын, шкенжымат кугыжалан келшыдымын кучен, калык тудым эсогыл православий ваштареш кайыше антихрист семынат аклен. Николай I годым аватмут деч ойӧрым кораҥдымым адакат тунамсе шкешотан «патриотизм» («руш патриотизм») пеҥгыдемме дене кылдат. Но тунамат (кызытат!) аватмут дене «кӱшыч ӱлык» веле туманлаш лийын. Шке начальникдам пеҥгыде шомак дене «колтен» ончыза-ян!..
Аватмут деч ойӧрым кызытсе властят кораҥден манын шонаш лиеш. Тудо, аватмут, обществыште ӱлыч-кӱшкат, кӱшыч-ӱлыкат, тореш-кутынят шыҥен. «Нормативный огыл» манме лексикым закон дене чараш лиеш мо? Ала-ала… Икмыняр жап ончыч «Сексуальный шотан продукцийлан контрольым пеҥгыдемдыме да граждан-влакын нравственность ден тазалыкыштым государство могырым аралыме нерген» федерал законын проектше лектын ыле, но закон вийым ыш нал.
Руш философ-богослов Сергей Николаевич Булгаков эше 1918 ийыште возен: «Шоналташат шучката, могай шем пыл Россий ӱмбалне кечалтын, теве тудо – калыкын йырынчыкше…» («Жутко думать, какая тёмная туча нависла над Россиею, – вот она – смердяковщина-то народная…»)
Тиде «смердяковщина», йырынчык, вуй ӱмбалнына тугак вузалеш, йырым-йырна шарла, тудлан нимогай чарак уке. Собчак Оксинан марийже денак кылдалтше историйым налза теве…
