Надежда Тимофеева
Геннадий Сабанцев
6 июльышто палыме компьютер лингвист, МарНИИЯЛИ-н шанче пашаеҥже Андрей Чемышевлан 55 ий темын
Кӱчыкын
Андрей Валерьевич Чемышев Марий АССР Шернур район Кугу Мушко ялыште служащий ешеш шочын. Шернур посёлкысо Совет Ушем Герой Яналов лӱмеш 1-ше №-ан кыдалаш школым ший медаль дене пытарымек, Ленинградысе Связь шотышто Ленсовет лӱмеш кӱшыл сарзе инженер училищым (варажым Связь шотышто Санкт-Петербургысо кӱшыл сарзе инженер училище) йошкар диплом дене тунем лектын, радиокылым ыштымаш дене специалист лийын.
Училище деч вара РФ Обороно министерствын Связь шотышто рӱдӧ шанче-шымлыше да тергыше институтыштыжо (Мытищи ола) пашам ыштен. 1997 ийыште капитан званий дене службо гыч каен.
2002 ий мучаш гыч Йошкар-Олаште ила да пашам ышта. Кум тылзе «Марий Эл» газет редакцийыште компьютер техникылан вуйын шоген. Варажым «Марий Эл радиошто» сем редакторлан да йӱк режиссёлан тыршен. 2011 ий сентябрь гыч компьютер лингвист семын тырша.
Ешан. Пелашыже Наталья Васильевна дене Эрвина ӱдырым ончен-куштат.
Сымыстарыше паша
2000-ше ийла кыдалне Марий Элыштат компьютер технологий виян шыҥдаралташ тӱҥалын. Андрей Валерьевичлан, уста связист семын, тиде паша сымыстарыше лийын. Эн ончычак тудо марий йылме дене сайт-влакым ышташ пижын, но шрифтыште тунам марий буква-влак лийын огытыл. Компьютер лингвистикыш шупшылалтме дене Чемышев тиде сомылым утларак шымлаш тӱҥалын, тыге марий йылмым интернетыште вияҥдаш кумылжо лектын. Тиде жапыштак Эрик Юзыкайн, Михаил Пирогов да Вячеслав Килеев дене пырля 10 томан марла-рушла мутер негызеш электрон мутерым луктыт.
2011 ий мучаште Андрей Чемышевым Сыктывкарыш Коми Республикысе кугыжаныш службо да управлений академий пеленысе Йылме шотышто инноваций технологий рӱдерыш пашаш ӱжыт. Тушто Финн-угор йылме-влаклан пашам ыштен керташышт информаций полышым пуаш регион-влак кокласе лабораторийлан проектым ыштен. Сыктывкарыште ныл ий тыршен.
2016 ий 13 июнь гыч Республикысе марий тӱвыра рӱдерыште марий йылмым да тӱвырам инноваций йӧн дене вияҥдыме шотышто пӧлка почылтеш, Андрей Валерьевич тушто икымше кече гычак ышташ тӱҥалеш. Пӧлкан чот кӱлешан улмыжым ӱшандараш пел ий жапыште сай лектышан пашам шукташ кӱлын. Тыге Андрей Валерьевич, полышкалыше методист-влакым ушен, идалык мучашлан тидым ыштат: Яндекс.Кусарыше сервисыш марий йылме пурталтеш, параллельный манме текст-влак погалтыт. Нуно машиналан рушла гыч марлаш кусараш полшышо материал лийыныт. Mari-Lab сайтыште кызыт Андрей Чемышевын да тудын командыжын ыштыме орфографийым онлайн-тергыше сервисым, марий клавиатур раскладкым, онлайн-мутер-влакым да ятыр моло пайдале полышым муаш лиеш. Чыла тиде лач тудо пагытыште илышыш шыҥен.
Вес ийынже марий тӱвыра рӱдерын у пӧлкаже Андрей Чемышевын вуйлатымыж почеш марий йылме корпусым погаш пижеш. Тидын годымак электрон книгагудо чумырга, шуко марий книга-влак сканироватлалтыт.
Ик жап гыч Андрей Чемышев В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, литературым да историйым шымлыше марий институтын шанче пашаеҥже семын кум йыжыҥан пашам тӱҥалеш: йылме синтезаторым да пылыш дене колмо мут-влакым текстыш кусарыме йӧным вораҥдара, искусственный уш-акылым шыҥдарымаште тырша. Йылме синтезаторым ышташ аудиокорпусым погымо: пеш шуко марла сылнымутан произведений-влакым йӱкаҥдыме, Библийым лудмо. Нуно кызыт тӱрлӧ воткылыште да сервислаште улыт.
Уста пашаеҥын компьютер лингвистикыште тыршымаш саскажым пеш шуко ончыкташ лиеш. Тыгайым посна палемдена: пытартыше кок ийыште вуйлатымыж почеш Марий кугыжаныш университетын национальный цифровой лингвистике лабораторийже дене пырля искусственный уш-акылым туныктымаш паша кая. Ушан колонкым «Айвика» (iВика) манын лӱмденыт. Чылаже 250 колонкым лукташ палемдыме.
Андрей Чемышев тыгак Российысе «РУВИКИ» интернет-энциклопедийыште пашам ышта, олыкмарий ужашым вӱда, йылме-влак шотышто пашам виктарыше пӧлкам вуйлата.
Ӱмыргорныштыжо – кок «5»-ан
Мом ме кызыт ойлышна, тидын нерген, да Андрей Валерьевичын таче кечын шуктен шогымо эше шуко паша йыжыҥже шумлык кодшо шочмын В.М.Васильев лӱмеш Йылмым, литературым да историйым шымлыше марий институтышто «Ончыкылык цифровой технологий» шанче-пратике семинарыште кумдан ойлышт. Тыгодым лӱмгечыж дене шокшын саламлышт. Юбилярлан шокшо мутым МарНИИЯЛИ директор Людмила Григорьева, Марий Эл Кугыжаныш Погын Председательын алмаштышыже Лариса Яковлева, Марий Эл тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын алмаштышыже Николай Любимов, МарГУ-н ректоржо Михаил Швецов да университетын калык тӱвыра да тӱвыра кокласе коммуникаций шотышто институтын директоржо Родион Чузаев да молат каласышт. Кажныжын шомакыштыже ик тӱҥ шонымаш йоҥгалте: очыни, кӱшычак пешак жапыштыже тыге пӱралтын – компьютер технологийыште йылме сомыл вияҥме пагытыште Марий Элыш лачак Андрей Чемышев толын. Тудо ок лий гын, кӧ эше весе тиде моткоч кӱлешан пашалан пижеш ыле? Вашешташ йӧсӧ. Андрей Валерьевичын тыршымыже марий йылмылан веле огыл, пӱтынь финн-угор калык-влакын, Российысе ятыр моло калык-влакын эрласе кечыштлан моткоч кӱлешан.
Андрей Валерьевичын фамилийже ик марий мут дене рифме семын сылнын келыштаралтеш: Чемышев – чымыше; жап дене тӧр, ала тудым ончылтенат, чымыше. Лӱмгечыж дене шокшын саламлен, ме тудлан сай деч сай тазалыкым тыланена. Вет ончылно пашаже пеш шуко, а тидлан вий-куат кӱлеш. Тек тудо капкылыштыже да чон кӧргыштыжӧ эреак лиеш.
Верстальщиклан: ниным ӧрдыжкӧ лукташ
Мер паша
Андрей Чемышев «ВКонтакте» социал кылын да Telegram мессенджерын интерфейсыштым марий йылмыш кусарыше тӱҥ пашаеҥ.
Йылме активист-влаклан изи чотан калык-влакын йылмыштым интернетыште вияҥдыме шотышто ой-каҥашым пуа да шке опытшо дене палдарен шога. 2023–2024 ийлаште тува йылмым цифраҥдыме программым ямдылаш полшен.
Награде-влак
Андрей Чемышев М.Н.Янтемир лӱмеш Кугыжаныш премийын кок гана (2011, 2021), «Шочмо йылмым аралымашке да вияҥдымашке надырлан» номинацийыште «Калыкын кугешнымашыже» федерал кӱкшытан премийын (2021) лауреатше.
Марий Эл Правительствын, Марий Эл Кугыжаныш Погынын Чап грамотышт дене палемдалтын.
55 ияш лӱмгечыжлан Марий Элын тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствын «Тӱвыраште сеҥымашлан» знакшым кучыктымо.
Геннадий Сабанцевын фотожо.
