14-17 августышто «Юл – Чолман кундемыште археологий шымлымаш, у шонымаш-влак» научный конференций Россий да Китай Калык Республик гыч 40 утла шымлызым иквереш чумырен.
Марий археологий экспедицийын 70 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклалтше Россий кӱкшытан вашлиймаш Звенигово краеведений тоштерыште лийын. Тудым Йылмым, литературым да историйым шымлыше В.М.Васильев лӱмеш марий ден Татарстан Республикысе Науко академийын А.Х.Халиков лӱмеш археологий институт-влак Марий Элын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствыжын, тыгак Т.Евсеев лӱмеш Национальный, Звенигово районысо администрацийын да верысе краеведений тоштер-влакын полшымышт дене эртареныт.
Конференций Йошкар-ола, Ижевск, Озаҥ, Кострома, Москва, Пенза, Пермь, Самара, Чебоксар да Китай Калык Республик гыч ончыл учёный-археолог-влаклан шымлымашышт дене палдараш йӧным ыштен.
Погынышо-влакым эн ончычак Звенигово муниципальный районым вуйлатыше Наталия Лабутина сай паша лектышым тыланен. Марий Эл Кугыжаныш Погынын председательжын саламлалтме ойжым республикын Кугыжаныш Погынжын депутатше Наталья Козлова лудын. Учёный-влаклан шымлыме пашаште сеҥымашым Марий Элын тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министрын алмаштышыже Николай Любимов ден Татарстан Республикысе Науко академийын А.Х.Халиков лӱмеш археологий институтшын директоржо Айрат Ситдиков тыланеныт.
Нуно чыланат мемнан кундемлан Марий археологий экспедицийын паша надыржын кӱлешлыкшым, тудым аклаш лийдыме улмыжым палемден ойленыт. Шымле ий жапыште учёный-влак акрет пагыт гыч тачысе кече марте марий калыкын илышыж дене кылдалтше поянлыкым муыныт, шымленыт да ты пашам кызыт умбакыже шуят. Икмыняр тӱжем дене километр кумдыкышто нуно пургедме пашам эртареныт, да Марий Элыштына веле огыл, тыгак Татарстан, Чуваш республиклаште, Угарман, Кострома да Киров областьлаште.
Кугу пашалан – кӱкшӧ награде
Конференцийыште шымлызе-влак кокла гыч икмынярыштым кӱкшо наградым кучыктеныт. Марий археологий экспедицийым вуйлатыше, историй науко кандидат, МАРНИИЯЛИ-н вӱдышо научный пашаеҥже Александр Акилбаевым Татарстан Республикысе Науко академийын Тауштымашан серышыж дене палемденыт. Ты кечын тыгак кугу награде дене Йылмым, литературым да историйым шымлыше В.М.Васильев лӱмеш марий институтышто ӱмыржӧ мучко тыршыше, тӱҥ научный пашаеҥ, историй науко доктор, палыме россий учёный-археолог Татьяна Никитинам Марий Элын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствын «Марий Эл Республикын тӱвырашкыже надырым пыштымылан» оҥыш пижыктыме знакым кучыктеныт. Юл – Чолман кундемыште археологий объектлам мумаште да тушт экспедицийлам эртарымаште Татьяна Багишевнан надырже моткоч кугу.
Марий археологий экспедиций: таче, эрла
Пленарный заседаний кызытсе археологий дене кылдалтше йодыш-влак дене кылдалтын.
Йылмым, литературым да историйым шымлыше В.М.Васильев лӱмеш марий институтын тӱҥ научный пашаеҥже Татьяна Никитина институтын директоржо Людмила Григорьева ден А.Х.Халиков лӱмеш археологий институтым вуйлатыше Айрат Ситдиков дене пырля ямдылыме докладым ыштен. Тушто Марий археологий экспедицийын тачысе проблемже да задачыже-влак дене палдарыме.
МАРНИИЯЛИ-н вӱдышо научный пашаеҥже Александр Акилбаев Марий археологий экспедицийын 2016-2026 ийласе пашаж нерген каласкален. Марий Элын Тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствын тӱвыра поянлыкым аралыме шотышто пӧлкажым вуйлатыше Аурика Михеева археологий объектлам аралыме, Чуваш кугыжаныш университет гыч Евгений Михайлов Чебоксар олан архивыштыже аралалтше материал негызеш марий археолог-влак нерген каласкаленыт.
Пленарный заседанийыште тыгак Китай Калык Республик гыч учёный-влакын «Акрет годсо тойымо шарныктыш-влакын материалышт негызеш Эрвел ден Касвел кокласе тӱвыра кыл» темылан докладым ыштеныт. Авторышт – Китайын Калык-влакын рӱдо университетыштын научный пашаеҥже, чек пеленысе регионласе Археологий институтын директоржо Вэй Цзянь, Монголийысе Элкӧргӧ университетын Историй да туризм институтшын научный пашаеҥже Нага Тэрбаяр.
Пленарный заседаний деч вара погынышо-влак секций еда пашам ыштеныт. Мутлан, «Кӱ пагыт – бронзо» лӱманыште индеш научный доклад лийын. Шке пашашт дене Самара кугыжаныш социально-педагогический университетын шымлызе-влак палдареныт. Нуно Сокольный посёлко пеленысе памятник-влакын, Марий кундемыш пурышо Юл эҥер воктенысе неолит тӱналтыш пагытысе комплекс-влакын тӱвыра ойыртемышт, тыгак шун гыч ыштыме кӱмыж-совлан кугытыш да могай форман улмышт нерген каласкаленыт, Кокла Юл кундемыште волосовский тӱвыра дене кылдалтше йодышым тарватеныт.
Конференцийын кокымшо кечыже «Кӱртньӧ курым тӱҥалтыш пагыт – кокла курым» секцийын пашаж гыч тӱҥалын. Тудын научный проблематикыже, тематикыже кумда. Секцийыште Вӱтла эҥерысе Одоевский ола илемыште (пургедмаш 2025 ийыште эртаралтын) кӱртньӧ курым тӱҥалтыште кӱ гыч ыштыме арвер-шамычын паша да морфологий ойыртемышт, кидшол да моло йодыш кылдалтше доклад-влак лийыныт.
Ик лаштык почеш весе…
Звенигово районысо краеведений тоштерыш погынышо шымлызе-влаклан конференций жапыште верысе Шалангуш кундемыш да археологий дене кылдалтше икмыняр объектыш экускурсий дене миеныт. Тыгак тоштерыште нунылан Марий археологий экспедицийын 70 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклалтше «Полевой дневник» куснылшо ончер дене палдареныт. Т.Евсеев лумеш Национальный тоштерын пашаенже-влак дене пырля ямдылыме тиде выставке – дневник гай: тудым лаштыклен, айдеме шымлызе-влак дене пырля Марий археологий экспедицийын 70 ияш илыш корныжым эрта. Тушто – экспедицийлан негызым пыштыше Альфред Халиков гыч тӱналын тачысе учёный-влакын материалышт. Стенд ден витринылаште марий археологий школын тӱҥ пашаже-влак ончыкталтыт: архив документ, археологий арвер, маршрут карте, Марий Элын акрет илышыжым шымлыше еҥ-влакын пӱрымаштышт нерген увер-шамыч.
Палемдыман, кызытлан марий калыкна дене кылдалтше 1000 утла археологий памятникым мумо, тышеч икмыняр ужашыжым стационар пургедмаш йӧн дене шымлыме.
Археологий поянлыкым аралыме да тудым кумдан палдарыме областьыште тыршен пашам ыштымылан Йылмым, литературым да историйым шымлыше В.М.Васильев лӱмеш марий институтым 2006 ийыште Москваште «Достояние поколений» Российын национальный премийже дене палемденыт.
***
Иктешлен каласаш гын, конференцийын авалтыме хронологий кумдыкшо кугу – кӱ курым гыч кокла курым мучаш марте. Учёный-влакын паша вашлиймашышт Звенигово районысо Трояр шӱгарлаш экскурсий дене мучашлалтын. Тудын нерген археолог-влак Татьяна Никитина ден Дарья Кутузова палдареныт.
– Тиде шӱгарла нерген каласкалыме деч ончыч ончылмутем теве могай. Тиде конференцийыште моткоч кӱлешан йодышым тарватыме ыле. Тиде тӱвыра поянлыкым аралыме нерген, а эн тӱҥжӧ – памятникым шалатыме нерген увер шотышто писын кӱлеш пашам эртарымаш. Паледа, тиде шӱгарлан историйже пеҥгыдемда: шарныктыш-влакым арален кодаш манын, нуным эреак эскерыман да кулеш пашам шуктыман. Тиде шӱгарла шотышто мемнан тыгай лие. Июльышто ме шӱгарлан чекшым палемдыме да кугыжаныш учётыш шогалтыме дене кылдалтше пашам эртаренна. Но август мучаште – сентябрь тӱҥалтыште толынна, а тушто пӧрт шога. Тудын фундаментше шарныктышн икмыняр ужашыжлан эҥгекым ыштен… – каласыш экскурсий жапыште Татьяна Багишевна.
Трояр шӱгарлам институтын изирак научный пашаенже Дарья Кутузова шымла. Тиде памятник мо дене шерге – тудо тыге вашештыш:
– Шӱгарла мемнан эра деч ик тӱжем ий кыдалысе. Кызытлан тушто мумо кокла гыч эн оҥайже – керде. Тудым пӧръеҥым тойымо верыште мумо. Зеленский тӱвыралан, тыгак мемнан кундемлан керде – шуэн вашлиялтше арвер. Мо оҥайже, колышым йолжо дене эҥер могырыш пыштат, а тыште эҥер велне – тудын вуйжо. Молан тыге – шымлыман.
Тыштак ӱдырамашым тойымо верым мумо. Поян улмаш, очыни, молан манаш гын тудын пеленже сӧрастарыше-влак улыт, а эн тӱнжӧ поянлан шотлалтше йошкар коваште гыч ӱштӧ. Пӧръеҥжат, ӱдырамашыжат калыкын пагалыме енже лийыныт манын каласаш лиеш. Очыни, мӱндырнӧ огыл илемат лийын, но тидым шымлымаш ончыкта.
Г.Кожевникова
Михаил Скобелевын фотожо.
