Марий Элыште 7 гыч 13 сентябрь марте Алкогольым йӱмым чарныме да тудлан кӧра колымо да черланыме чотым иземдыме арня эрта.
11 сентябрьыште палемдалтше Айык улмо всероссийский кечылан пӧлеклалтше тиде акцийым Российын Тазалык аралтыш министерствыже кажне ийын эртара.
Акцийын тӱҥ задачыже калыкын тӱткышыжым аракан зиянжылан ойырымашке, уда койыш деч утлаш кумылым лукмашке виктаралтын.
Нине кечылаште мом ыштат? Элна мучко тӱрлӧ мероприятийым организоватлат: врач да психолог-шамыч дене «йыргешке ӱстелым» эртарат, нунын лекцийыштым колыштыт, ончер ден палдарыме шотан стенд-влакым ямдылат, мастер-класс ден велопробеглашке ушнат, ГТО нормым сдаватлат. Тӱҥжӧ – калыклан лӱдыкшӧ нерген каласкалат: алкоголь шӱм да вӱргорно, мокш, нерве да кочкышым шулыктарыме системе-влак дене кылдалтше шуко тӱрлӧ черлан, тыгак ракын южо видшылан вияҥаш кугу амалым ышта. Йӱшывуя сусыргымо, корно азапыш логалме, ешыште туманлыме але кредалме да тылеч неле моло случайымат шагал огыл регистрироватлат.
Кампанийын тӱҥ шижтарымашыже: алкогольын лӱдыкшыдымӧ дозыжо уке. Аракам йӱмылан кӧра чынжымак шуко орган – чумыр организм гаяк – орлана, но южыжо поснак чот.
Мокш. Алкогольым переработатлыме кугу паша эн ончычак мокшлан логалеш. Аракам чӱчкыдын йӱмылан кӧра тиде органын клеткыже-влак пытат, нунын олмеш коя ткань кушкаш тӱҥалеш (медициныште черым стеатоз маныт), вара алкогольный гепатит, неле случайыште цирроз вияҥын кертыт. Цирроз годым орган шот дене пашам ыштымым чарна, да организм кугу азапыш логалеш: начарын эрыкталтше вӱр вуйдорыкыш логалеш.
Вуйдорык. Этанол нерве системым пытара – нерве клетке-влак кокласе сигнал лушка. Тиде айдемын койыш-шоктышыштыжо, кумылыштыжо, мынярак писын да сайын шонен мумаштыже, уверым мыняр кужу жаплан шарнен кодмаштыже палдырна. Аракам кужу жап да шуко йӱмӧ годым неврологий чер вияҥеш. Мутлан, Гайе-Вернике-Корсаковын синдромжо. Тыгодым айдемын вуйушыжо лушка, каласкалымыж годым путатлалтеш, ошкылмыж годым тырын-тӱрын лиеш, моло ситыдымашат палдырнат. Алкоголь вуйдорыкын тканьжымат пытара.
Шӱм. Алкоголь шӱм чогашылым локтылеш. Тыгодым ик эн кугу ситыдымашлан алкогольный кардиомиопатий шотлалтеш: шӱм чогашыл лушка, камер шарла, аритмий тӱҥалеш да инфаркт але инсульт дене черланен кертме лӱдыкшӧ кугемеш.
Пагарйымал ту. Алкоголь тиде органынат пашажым локтылеш, да пӱсӧ але хронический панкреатит, неле случайыште панкреонекроз дене черланаш амалым ышта.
Верге. Организмыш шуко арака логалме годым вергылан поснак чот пашам ышташыже логалеш. Жап эртыме семын кугу нагрузко тиде органымат локтылеш.
Да тиде чыла огыл. Алкоголь моло орган ден системымат пытара:
- пагар ден шолым – гастрит, йора, пуалше моло чер дене черланен кертме лӱдыкшӧ кугемеш;
- иммунный системым – инфекций ваштареш шоген кертме куат лушка;
- азам ыштен кертме системым – ӱдырамашынат, пӧръеҥынат кугу ситыдымаш-влак палдырнен кертыт.
Зиян алкогольым мыняр чӱчкыдын, шуко да кужун йӱмӧ, айдемын ийготшо да кӧ улмыжо (пӧръеҥ але ӱдырамаш), чер да генетике дене чак кылдалтын. Южгунам изин-изин, но кажне кечын йӱмӧ арака кугу азапыш пуртен сеҥа. Сандене иктаж уто-ситым: пурла ӧрдыжлу йымалне корштымым, шӱмын чӱчкыдын але шуэн кырымыжым, вуйушын лушкымыжым але тырын-тӱрын ошкылмым шижмеке, врач деке каяш кӱлеш. Аракам йӱмым чарнаш гын, вияҥаш тӱҥалше шуко черым эмлаш лиеш. Аралыза шкендам.
Маргарита ИВАНОВА.
Элина Ямбаршеван фотожо.
