Тукым кыл
Тымык ото деч поген куатым…
Морко районысо Чавайнур ял 100 ий теммым палемдыш.
Ну кузе ты ялым от йӧрате?!
Морко велне сото кече гай.
Тымык ото деч поген куатым,
Шӱлышым пуэн тудлан Чавайн.
Чавайнур, тӱшка вий дене шочшо,
Налын вийым поро сугынеш
Да вашлийын шӱдӧ ямле шошым,
Тӱзлана шке калыкше лӱмеш…
Тыгай почеламут корнылаж дене почо ялын лӱмгече пайремжым вӱдышӧ, ты кундемынак шочшыжо поэтессе Алёна Яковлева. С.Г.Чавайн лӱмеш сылнымут-этнографий комплекс ончылнысо площадкыш калык, изижат- кугужат, лыҥак погынен ыле. Мутат уке, тыгай кечын ялын историйжым ушештарыде ок лий. Тидым ышташ вӱдышӧ комплексын ончычсо вуйлатышыже Олег Петровлан ӱшаныш.
Ял лӱмжым арален коден
Тудын каласкалымыже шуко ум почо. Кодшо курымысо 20-шо ийла тӱҥалтыште Изи Корамас ялыште илыше палынак шукемын. Ача-ава деч посна лектын, суртым шындаш мланде ситен огыл. 1923 ийыште Сергей Григорьевич Чавайн Арын шымияш школыш туныкташ толын. Шке ялыштыже илышыла, тудат тидым шижын шуктен да калыклан тыгай ойым ыштен: «Айста посна кутырыш лектына». Тудын ойжо дене калык келшен. Чавайн организатор пашам шке ӱмбакыже налын. Кӱлеш кагазым виктарымеке, 1924 ийыште Изи Корамас гыч посна лекташ кумылан-влакым тышке вӱден толын. Шывагам кучен, кажне суртлан верым ойыреныт. Верже чодыран лийын, сандене пушеҥгылам куклаш пернен.
Моло дене пырля Сергей Григорьевичат 1925 ийыште пӧртым чоҥаш пижын да вес ийын еш дене у верыш куснен. Улыжат кок ий тушто илен, но вара садыгак ачаж-аваж деке толеден. Тыштак «У мланде», «Ямблат кӱвар», «Илыше вӱд», «Мӱкш отар» пьесыже-влак возалтыныт, маныт.
Но, Олег Петровын ойлымыж почеш, тунам ялын обязательный лӱмжӧ лийын огыл. Тушто вӱд чӱдылан кӧра Сергей Григорьевич Йошкар-Олашке артезиан тавым кӱнчышӧ-влак дене кутыраш миен. Но ялын лӱмжӧ укелан кӧра договорым ыштен кертме огыл. Садлан тудо ял калыкым чумырен, да лӱмым ойыраш пижыныт. Шуко ой лийын, но Чавайнын темлыме Шырканур лӱм дене калык келшен. Ял 1960 ий марте тыгай лӱман лийын, вара Чавайнур манаш тӱҥалыныт, каласыш Олег Петров.
Тидын годымак Марий Эл Кугыжаныш архивын воткылыште улшо материалыштыже тыгай данныйым ончыктымо: «1931 ийыште кутыр негызеш «Чавайнур» колхоз ышталтын, председательлан К.Я.Яковлев сайлалтын. 1932 ийыште 42 суртышто 189 еҥ илен. 30-шо ийла мучаштырак озанлык «Комбайн» маналташ тӱҥалын. Тунамак ял Шырканур манын лӱмдалтын… 1952 ийыште Шырканур ял «За коммунизм» колхозыш пурен. Икмыняр жап гыч тудо Чавайнур лӱмжым пӧртылтен». С.Г.Чавайн лӱмеш калыкле книгагудын воткылысе лаштыкыштыжат ял лӱм вашталтмым репрессий да реабилитаций кокласе пагыт дене кылдыме. Тугеже ойлаш лиеш: тудым ондакак Чавайнур манаш тӱҥалыныт. Вет у верыш илаш куснымо организатор пашажымат Чавайнак шуктен. Санденак ял тудын лӱмжым арален коден. Тидым пеҥгыдемдыме семын лӱмгечын Сергей Григорьевичын бюстшо ончыко пеледышым пыштыме.
Марий еҥын шепкаже
«Шочмо ял кажнылан шерге. Тыште шочын-кушмо, ешым погымо, тӱшка пашаш ушнымо… Сандене ялыште илыше-влаклан поро мутым каласыме шуэш. Нуно Чавайнурым тӱзатен шогат, саемдат. Мӱндыркӧ кайыше-шамычат толыныт, полшымышт шуэш яллан. Чыладам пайрем дене саламлем!» – каласыш Кокласола ял илем вуйлатыше Владимир Павлов да администраций лӱм дене икмыняр еҥлан Почётан грамотым кучыктыш.
Пайрем вӱдышын мылам мутым пуымекыже, икмыняр оҥай фактым ушештарышым. Арын школыш туныкташ толмыж деч ончыч Сергей Григорьевич Озаҥ гыч Чарлашке куснышо «Йошкар кече» газетыште кок ий наре (1922-1923) редактор лийын. А такшым тудо рӱдӧ марий газетыште тылеч ончычат да варат ыштен: 1920-1921 ийлаште – Озаҥыште, 1928 ийыште – ял гыч олашке пӧртылмекыже. Сергей Чавайнын поэт, публицист да редактор пашаж нерген журналист Гельсий Зайниевын статьяже «Марий Эл» газетын 100 ияш лӱмгечыжлан пӧлеклалтше «Марий Эл»: марий еҥын шепкаже» книгашке пурен. Адакше Сергей Григорьевичын шочмо Изи Корамас ялыштыжак Совет Ушем Герой Василий Иванович Соловьёв шочын. Тудын нерген келге шымлымашан материал Аркадий Курочкинын ямдылыме «Герои Советского Союза» книгаште савыкталтын. Кок книгажымат «Марий Эл» газет луктын. Чавайнурын лӱмгече пайремыштыже нуным Чавайнын лӱмжым нумалше сылнымут-этнографий комплекслан газет лӱм дене кучыкташ, мутат уке, пиал ыле.
Чавайнын родо-тукымжо толын
Ял пайремыш Чавайнын родо-тукымжо – икмыняр уныкаже, кугезе уныкаже да кугезе-кугезе уныкаже – толыныт ыле. Вӱдышӧ нунымат калык ончыко ӱжӧ. Сергей Григорьевичын Галина ӱдыржын Владимир эргыжын Елена ӱдыржӧ да тудын Татьяна ӱдыржӧ тышке тора корным такыртеныт. Елена Тамбов областьысе Моршанск олаште ила. Образованийже дене – экономист, ӱдырамаш вургемым ургымо бизнес пашам шукта. Шке манмыжла, тыгай творчестве тудлан лишылыш савырнен. Татьяна ӱдыржӧ кызыт Москваште В.Д.Поленов лӱмеш Россий кугыжаныш калык творчестве пӧртыштӧ этнотӱвыра поянлык шотышто вӱдышӧ специалистлан ышта.
– Чавайнурышто икмыняр гана лийынам. Икымше гана – лу ияш улмем годым. Санденак тунамсе шарнымаш утларакше шижмаш семын кодын: тысе урем эре ужарге, тыште комбо-влак когоклен коштыт, а южгунамже чӱҥгалашат тореш огытыл. Адакше марла кутырымо да мурымо пеш лыжган шоктеныт. Тысе калыкын унам вашлийын моштымыжо пеш раш койын. Ковам Галина Сергеевналан шочмо верже вийым пуышо гай лийын. Ачам Владимир Вячеславовичат тыште шым ияшыж марте илен. Тудат ялым эреак порын шарналтен, поснак – мӱйым кӱзымӧ жапым. Ачам военный пашам ойырен налын да Совет Ушем мучко куснылын. Ковам илыме годым (а тудо 1985 ийыште колен), кӱчык жаплан гынат, тыште лийме, но вара – пеш шуэн, – шарналтыш Елена Пономарёва.
– Мый авам дене тыште икымше гана 2023 ийыште лийынам. Тунам тоштер комплексым вуйлатыше Олег Владимирович Петров пеш сай экскурсийым эртарыш. Шуко оҥайым да кӱлешаным каласкалыш. Сергей Григорьевичын фотографийлаже да ӱзгарлаж дене палдарыш. Мыйын кочам Владимир Вячеславович тыште шочын да школыш кошташ тӱҥалмешкыже илен. Пеш шерге вер. Чавайнур ял умбакыжат илыже, пеледалтше. Сергей Григорьевич Чавайнын творчествыжым тунемышт, перегышт. Вет тудын лӱмжӧ республиклан шергакан да чапландарыше куатан, – нӧлтшӧ кумылжым почо Татьяна Пономарёва.
Пайремыште тыгак Сергей Григорьевичын Татьяна ӱдыржын Людмила ӱдыржӧ, тудын Александр эргыже да Сергей уныкаже лийыныт. Нуно Йошкар-Олаште илат. Александр Максимов пенсийыште гынат, оласе йочасадыште пашам ышта. Тудын Сергей эргыже пассажирым шупшыктымо пашам организоватлымаште тырша. Нунат тыгай пайремым эртарымылан да ӱжмылан кугу таум ыштышт.
Порылык да тауштымо кумыл
Чавайнур ялын икмыняр эргыже СВО-што вуйжым пыштен, тыгак увер деч посна йомшат да туштак служитлышат улыт. Нунын ешыштлан оргкомитет лӱм дене пӧлекым кучыктышт. Тидыже тыгай пайрем кечын кажныштым гаяк шинча лукыштым ӱштылаш таратыш. Йошкар-Ола гыч саламлаш толшо мурызо Надежда Крылован «Мландына – ава» мурым виян йоҥгалтарымыже нунын чоныштышт эшеат виянрак шижмашым, шке шочшышт дене кугешнымашым ылыжтыш.
Пайрем кумылым нӧлталаш тыгак пошкудо Кокласола ялысе тӱвыра пӧртын «Шуматкече» ансамбльжым вуйлатыше Игорь Борисовын, мурызо да композитор Станислав Устюговын да, мутат уке, ола гычак мемнам автомобильже дене пырля кондышо поэтессе да мурызо Алёна Яковлеван муро пӧлекышт кумылым тарватышт, пырля шогал кушташ таратышт. Почеламутым шке гыч возышо-влак пошкудо Чодыраял гыч Владимир Александров, Чавайнур гыч Анатолий Максимов, У Торъял гыч лӱмын толшо Валентин Булыгин мутсаскашт дене тӱрлӧ шижмашым, шонымашым кодышт.
А ме ты кундемынак шочшыжо, «Морко мланде» райгазетын тӱҥ редакторжо Анатолий Титов дене коктын Сергей Григорьевичын родо-тукым еҥже-влакым Чавайн дене кылдалтше Ото памаш деке намиен толна. Тусо вӱд дене шӱргым шӱалташ, вара, отыш миен, Юмылан мутым пелешташ кажнылан келшыш веле огыл, ала-могай нӧлтшӧ кумылым налаш да вийым шижаш полшыш. Тушеч пӧртылмеке, Чавайнур ял калыкын пайрем сийже уна-влакын чонешышт эшеат кугурак порылыкым да тауштымо кумылым ылыжтыш.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкылаште: Алёна Яковлева; Олег Петров ден Владимир Павлов – Почётан грамотым кучыктымеке; Чавайнын родо-тукымжо – Сергей Григорьевичын бюстшо ончылно; ялын пайремышкыже погынышо калык; Чавайнурын семмастар ӱдырамашыже-влак; Игорь Борисов; Станислав Устюгов мурен да шоктен куштыкта; Надежда Крылова; ветеран Анатолий Максимов мыскара шотан почеламутшым лудеш; Елена ден Татьяна Пономарёвамыт – Ото памаш воктене.
