Лӱмгече
Тыглайын огыл, а келшышын
Звенигово район Юлъялын шочшыжо, журналист, поэт, кусарыше, музыкант да бард Георгий (Герман) Пироговлан – 75 ий.
50 ий утла тӱрлӧ шӧрынан сылнымут-сылнысем усталыкым ончыктышо Георгий Пирогов тугак ойыртемалтше лийын кодеш. Тидлан илыш опытшо, ныл тунемме заведенийыште налме шинчымашыже да кече еда шке семын уш-акылым пойдарымыже полшат. Санденак тудын пашаже шкешотан, шарналтше да шымлызе-влакын аклыме.
Эркын да шонен лудман
Марий Элыште кок йылме дене серыше поэт-влак нерген статьяштыже филологий шанче доктор Татьяна Золотова тудын нерген тыге каласен: «Икмыняр поэзий сборникын, эн ончычак рушла возымын, авторжо Герман Пироговын творчествыже ты шотышто эн ойыртемалтше. Поэт мемнан ончылно кугу уш-акылан да шижмашан личность семын почылтеш. Чумыр айдеме тукым ден калыкле йодышым тӱнямбал да элысе сылнымут ден сымыктыш гоч лончыла. Шке произведенийлаштыже тудо уло айдеме тукым лӱм дене, россий илыш опытым шыҥдарыше да шочмо кундемжым йӧратыше марий семын каласкала. Сандене творчествыже руш лудшын чоныштыжат акым муэш».
Россий йылмызе профессор Александр Липатов возен: «Почеламутлаштыже – шонымаш ден мутын чара вургыжмашышт. Пироговын поэзийже шонкалымашыжым да тӱня ужмашыжым почын ончыктышо философий сынан. Тиде куштылгын да ӱмбачын огыл, а шонен да эркын лудмо почеламут. Тудо чара электродан нугыдо энергокуат гай: лудшын уш-акылжым аздара, куштылго огыл мутланымашке уша… Ший курымысо поэт ден импрессионист-влакын (шижмашым писын ончыктышо – авт.) усталык койышыштлан мелын улшо Г.Пирогов тӱням шке семынже метафор гоч «туштылен ончыкта»… Санденак почеламутлаштыже келге шонымаш пӱсӧ шижмашан символикыш савырна. Адакше мутым йоҥгалтме да мом ончыктымо велымат тыглайын огыл, а шканже келшышын кучылтеш».
Тыгайже моло калыкын уке
Тудын ӧрыктарыше пашаже – кум том дене лекше «Марий поэзийым Герман Пироговын кусарыме антологийже» – Чуваший ден Татарстанысе литературовед-влакын кӱкшӧ акыштым налын. Нунын ойлымышт почеш, тыгай тӱрыс антологий, да эше автор-влакын илышышт да творчествышт дене палдарыше кӱчык эссеан, Российысе моло ик калыкынат уке. «Тудо марий поэзийын йол ӱмбаке шогалмыжым, вияҥмыжым, у (поэме, сонет, триолет, терцине да моло) формым налмыжым да у тематикым тарватымыжым кумда панораме семын почын пуэн кертын», – каласен пошкудо Чебоксар гыч профессор Атнер Хузангай «Ош калыкын поэзийже» статьяштыже.
2012 ийыште «Литературный газетын» Национальный россий литератур премийжым налшаш верч конкурсышто Г.Пирогов шке антологийже дене 1100 участник кокла гыч 30 финалист радамыш логалын. Жюрин еҥже Москвасе университет гыч ончыл филолог-литературовед-влак лийыныт.
Марий гыч руш йылмыш 120 поэтын 1500 наре поэмыже ден почеламутшым кусарен, кум томым лукмеке, Герман Пирогов «Марий Эл» ГТРК радиошто «Марий поэзийын радиоантологийже» авторский программыштыже кум ий утла нуным йоҥгалтарен. Вара туштак «Марий почеламутын кӱкшытшӧ» авторский программыштыже поэтессе Альбертина Иванова дене мутланыме гоч тиде пашам умбакыже кок ий утла шуен.
Лу ий шуйнен черетан проект
Кум томан антологийже гыч икымшыже таклан огыл «Давай на равных говорить…» маналтын. Тыге тудо марий поэзийынат руш кугу поэзий дене таҥасен кертмыжым ончыкташ шонен пыштен. Вара тидымак ешартыш кок антологийже дене пеҥгыдемден. Тусо почеламутла дене марла да рушла радио гоч палдарыме деч вара нуным театр кӱкшытыш лукташ кумылаҥын.
2015 ий мартыште Йошкар-Олаште Георгий Прохоровичын вуйлатымыж почеш «Шочмо» поэзий театр кок йылме дене пашам тӱҥалын. Тиде тудын черетан тӱвыра проектше лийын. Лу ийлан палемдыме программыже икымше антологийжылан келшышын «Айда иктӧр мутланена…» маналтын.
Рӱдоласе кум театрын лу наре актёржо ден актрисыжым ушен шогышо труппо сезонышто кок гана ончычсо кугу марий поэт ден кызытсе уста автор-влакын почеламутышт почеш сылнымут да сылнысем композицийлам ончыктен. Кусарыме материалым проектын авторжо шкежак ямдылен. Тудак финансироватлен. 62 поэтын – Сергей Чавайнын, Шабдар Осыпын, Яныш Ялкайнын, Миклай Казаковын, Геннадий Матюковскийын, Валентин Колумбын, Семён Николаевын, Альберт Степановын, Светлана Эсаулован, Геннадий Сабанцевын, Валентина Изилянован да молын – произведенийышт почеш театрализоватлыме латкуд постановко лийын.
Семым воза, шкежат йоҥгалтара
Ала-кунам, тора 1959 ийыште, кандаш ияш Георгий Ленинградысе консерваторий пелен школыш логалшашлан конкурсышто сеҥен, но аважын ӱмыр мучашке лишемшын чот туешкымыжлан кӧра тушко каен кертын огыл. Туге гынат 40 ий почела романс деч тӱҥалын рок-композиций марте семым воза. Тудак шке жапыштыже Йошкар-Олаште «Четверг» бард клубым шочыктышо-влак кокла гыч иктыже лийын. Ий еда «Яльчик» фирменный фестивальым эртарен, кум ийже жюрим вуйлатен, сеҥыше-влаклан тӱҥ приз шотеш гитарым кучыктен.
Республикыште палыме бард произведенийлаж кокла гыч шукыжым шкежак йоҥгалтара. Пытартыш 30 ий жапыште латкок авторский отчётный сем да поэзий касыште тӱҥ исполнитель да вӱдышӧ лийын. Тудын мурыжым марла да рушла республикысе палыме мурызо-влак Василий Павлов, Зоя Берникова, Татьяна Денисова, Александр Речкин, Влад Николаев, Иван Соловьёв, Полина Опалева, Дмитрий Ахмадиев да молат шергылтареныт.
Сеҥымашын 75-ше идалыкыштыже «Марий Эл» ГТРК радио дене марий поэт-фронтовик-влакын шке кусарыме почеламутыштлан 12 мурым посна цикл семын йоҥгалтарен. А 2016 ий декабрьыште Георгий Прохорович «Черемисы» музыкальный цикл дене пашам мучашлен. Шкеже тудым программныйлан, марий калыклан але марте лийдымылан шотла. Тиде шуэн вашлиялтше текстан, кугу историй образан да келшышын йоҥгалтше семан 15 композиций.
Порылык кумыл дене
Герман Пирогов профессионал семын веле огыл, тыгак порылык кумылым ончыктен, мер калыклан тырша. 1973 ий гыч самырык писатель-влак дене пашам ышта. Район кӱкшытан сылнымут объединенийлам У Торъял, Советский да Шернур посёлкылаште вуйлатен, а 1986 ий гыч – республик кӱкшытаным. Текстым веле огыл тӧрлатылын, самырык автор-влакын возымыштым газетланат ямдылен, эсогыл икымше книгаштым лукташ полшен.
Филологий шанче доктор Игорь Карповын эскерен шогымыж почеш, руш йылме дене возышо автор-влакын пытартыш кум тукымышт гыч шагалже Пироговын влиянийжым шижын огыл. «Марий Элыште руш йылме дене кызытсе сылнымутым шымлышыла, – возен тудо, – мый тыгай шонымашке тольым: Герман ты литературысо лӱм-влакын тӱҥ «шочыктышыштлан» шотлалтеш, лач тудо кужу жап самырык автор-влакым кычалын, полшен, кушкашышт да йол ӱмбаке шогалашышт, тыгак савыкталташышт йӧным ыштен…»
Пытартыш ийлаште тудо марий поэт-влаклан посна тӱткышым ойыра. Йол ӱмбаке шогалше-влак нерген статьям, книгаштлан ончылмутым воза. Тӱҥалше-влакын почеламутыштым рушлаш кусара, радиосо авторский передачылаште творчествышт дене палдара. Нуныланак уста марий поэтессе Светлана Эсаулова лӱмеш премийым учредитлыше-влак кокла гыч иктыже да ты конкурсын кураторжо, жюри председательже. Кугыжаныш огыл сылнымут премийым палемдышыже республикыштына пеш шагал.
Иктешлыме пагыт
Кызыт Герман Пирогов, кугу сылнымут паша деч кораҥын, улшо произведенийлажым савыкташ пижын. Ончылий Марий книга издательствыште «100 марийских поэтов» черетан шуэн вашлиялтше книгаже ош тӱням ужо. Тений усталык пашажым иктешлыше «Послесловия» сборникше тиде кечылаште лекте. Тыгак возымыжым «Избранное» книгаш чумырен лукташ ямдылыме.
Ынде тудо, шке манмыжла, кодшо творческий вийжым сем пашалан ойыраш – улшо 15 альбом гыч икмынярже дене палдараш, тӱҥалме композицийлам мучашлаш да уым возаш – шона. Тӱҥалтыш семын «Вы мне нужны…» альбом тулеч ончылий калык ончыко лекте гын, «Война» – ӱмаште. Ончыкыжо «Черемисы» альбомым ончышо-влак деке намиен шуктынеже.
Ме Георгий Прохоровичым лӱмгечыж дене саламлена. Таза лияш да эше кужу жап шке творчествыж дене лудшым да ончышым куандараш тыланена!
Юрий ИСАКОВ.
Фотом альбом гыч налме.
