«Марий Эл» газетлан – 110 ий
Ошкыл почеш ошкыл
Тыге ме кушкынна да кушкына
Газетнан лӱмгечыжлан 18 апрельысе номерыште тыгай вуймут дене лекше шарнымаште рӱдӧ марий изданийыште ыштыме паша корнемын ик йыжыҥже нерген возенам ыле. Таче вес йыжыҥже дене палдарем.
Кажне тӱҥ редактор редакций илышыш мом-гынат уым пуртен. Марий Эл президентын советникшылан ыштыме деч вара 1997 ийыште «Марий Эл» газетыш пӧртылмекыже да 1999 ийыште тӱҥ редактор лиймекыже, Александр Саликович Абдуловат вашталтылаш, пашаеҥ-влакым кусаркалаш пиже. Мыламат секретариат гыч отделыш куснаш темлыш. Самырык-влакын «У вий» ушемыштышт пырля лийме жап гычак тудо кузе возымем пален. Адакше лудшо-влак кокла гычат икте веле огыл ойлен: «Возен кертше журналист секретариатыште шинчышаш мо?». Кеч кокланже серен шогенам. Но тудо лачшымак экономике отделыш куснаш келшымемлан ӧрмалгышат. А молан ӧраш, вет жапше годым поэт Давлет Исламоват газетнан промышленность, строительстве да транспорт отделыштыже ыштен. Мыят секретариатыште улмем годымак Марий Эл Кугыжаныш Погын депутатыш кандидат семын сайлалтше ик предприятий вуйлатыше нерген веле огыл возен шуктенам ыле. Сандене экономике нерген серымашкат у шӱлышым пуртышым. Эше ойлат ыле: «Промотделын кӱртньӧ-бетон йылмыжым тудо поэзий йылмыж дене лывыртыш».
Адакше Александр Саликович весе шотыштат реформым ыштыш манын кертам. Тымарте газетыштына пӱсӧ темылан материал шуэн лектеда ыле. Сандене тудо тыгай йодмашым шындыш: кажне журналист кварталыште кеч ик проблемный статьям возышаш. А мылам тыгай сынан материалым ышташ ончычсек келшен. Таклан огыл икымше проблемный статьямак планёркышто кӱкшын аклышт. Тӱҥ редактор мыланем тыге мане: «Тыйын кеч-момат шымлен ончалмет тыгай пашалан лач веле».
Да мо шонеда, редакцийыш толшо кажне гаяк критике серыш почеш шымлен возаш тудо мылам пуаш тӱҥале. А тыгай серыш гыч шукыжо мо дене гынат экономике илыш да нелылык дене кылдалтше, но тӱрлӧ деч тӱрлӧ шӧрынан лийын. Да чыла тидым серыш возышо-влак дене вашлийын рашемдаш, вара амалжым тӱрлӧ организацийыште, кучемын тӱрлӧ кӱкшытыштыжӧ кычалаш, тидлан мутым кучышо-влакым тарваташ логалын.
«Кунам вучен шуктат, ала?..» – 2007 ий 5 октябрь.
Звенигово район Кожласола селасе Солнечный уремыште 1999 ийыште, мландым пайлен пуымеке, калык куткыла пӧртым чоҥаш тӱҥалын. «Ынде тидлан лу ий шуэш, но уремыште алят ны вӱд, ны тул уке. Калык, оксам поген, тудлан проектым ыштыкташ тӧчыш. Но тудым районышто кийыктен, нимолан йӧрдымыш савырышт. А вет пӧртлам калык илаш манын чоҥен. Теве Г.Г.Васильева 2004 ийыштак тушко куснен. Но тул ден вӱдым эше кунар ий вучыман?..» Пӧртым чоҥышо-влакын газет редакцийыш тыге вуйым шийын возымышт деч вара Красногорский ола шотан илем администраций вуйлатыше Е.А.Шорников калыкым лӱмын сходыш поген да чыла тиде йодыш лишыл жапыште решатлалтеш манын сӧрен.
Но серыш почеш миен тергыме годымак рашеме: туллан проектым угыч ыштыкташ кӱлын, но тудым жапыштыже ямдылен шуктыдымылан кӧра 2008 ийлан электрификаций программыш логал кертме огыл. Тыге соглашений кӱрылтмӧ лӱдыкшӧ лектын. Ӱшан йӧршынжак йомын огыл гынат, чылажат ынде «Мариэнергон» йӧнжым ончен. Вет электрификаций паша тӱҥ шотышто тудын средстваж кӱшеш ышталтшаш ыле. Сандене серышым возышо-влакат, ола шотан илем администрацият электросеть организацийыш лекташ да йодышым тарваташ полшаш газетна деч йодыч. Район администрацийыштат тидын кӱлешлыкшым палемдышт.
Да мо шонеда, «Мариэнергошто» умылен вашлийыч – лекше йодышлан келгын вашештымышт гычак полшаш ямде улмышт шижалте. Тыгай ӱшан денак мучашлалте тиде шымлымашан статья.
Но возышын пашаже тидын дене ыш пыте. Вет энергетик-влак ӱшандарыме дене пырля шижтарашат ышт мондо: «Объект ак тарифыш пурен шуэш гын веле чоҥаш йӧн лиеш». Чаманен каласаш логалеш, нунын йодмышт шукталтын огыл. Тидын нерген икмыняр жап гыч рашеме. Кеч чонышто садыгак ала-могай ӱшан тул илен. Идалык мучаште «Мариэнергошто» пресс-конференций годым тидын шумлык мутым лукмеке, куандарыше уверымат колаш логале – проектын 2008 ийлан программыш пурталтдымыжым ончыде, энергетик-влак эсогыл ту ийынак ты пашалан пижыныт. Тидыже изишак ӧрыктарышат, но семынем шоналтышым: а молан тыге лийын ок керт, вет тидым нуно тынар ий жапыште чынжымак суленыт.
Кожласолашке уэш мийымеке, села тӱрыштӧ у подстанцийым, уремыште бетон меҥган электролинийым ужын, йывыртыде ышна чыте. Да Солнечный уремыште пуйто кечыжат у семын, волгыдынрак, ончале.
«Корем ойырымым кӱвар уша» – 2008 ий 28 март.
Шернур район Чисола ялыште илыше-влак полышым йодын возеныт: «Чисола ялна кӱшыл да ӱлыл ужашла гыч шога. Тудым кожлан корем кокыте шелын, санденак кок ялыш савырнен. Нунын коклаште, кӱртньӧ-бетон колчам оптен, кӱварым ыштыме. Ынде нине колча-влак кажне ийын иктын-коктын сӱмырлат. Шушаш шошо вӱдшор деч вара тудын гоч транспорт дене веле огыл, йолынат вончаш ок лий докан. Тиде кӱвар шумлык Кукнур ял шотан илем да «Кукнур кундем» колхоз вуйлатыше декат лекме. Нуно окса укелан кӧра шке вий дене веле ышташ кӱштат. Шке вий дене ышташ калыклан неле – корем пеш келге…»
Район кӱкшытыштӧ полышлан ӱшаным йомдарымеке, ял калыклан мом ышташ кодын? Правительствын «шокшо линий» телефонжо дене йыҥгырташ гына. Но мо оҥайже: правительстве район администрацийлан мерым ышташ кӱштен, а тудо ял калыклан вашмутыштыжо кӱварым олмыктымо йодыш дене «Кукнур кундем» колхозыш лекташ шӱден. Манмыла, кушеч тӱҥалме, тушкак пӧртылмӧ. Амалжат раш: кӱварже – озанлыкын балансыштыже. Но тудым олмыктымо ак, ончылгоч шотлымо почеш, 5 миллион (!) теҥгеш шуэш. «Вара тиде кӱварлан кӧра тынар оксам луктын пыштен, колхозым кумыктышаш улына мо?» – каласышт озанлыкын конторыштыжо. Тугеже молан тудым шке балансешышт коденыт? Озанлык кӱшеш чоҥыктымым шке жапыштыже яра пуаш чаманеныт, а ынде ойлат: «Озанлыклан тиде кӱвар пешыжак огешат кӱл».
Ял шотан илем администрацийыштат вуйыштым гына утарышт: «Ме тидлан ик ырымат ойырен огына керт – тидыже оксам цель почеш огыл кучылтмым ончыкта, вет кӱварже муниципалитетын огыл». Район администрацийыштат тидымак веле пеҥгыдемдышт. «А калыкше вара кӧн? Кӧ тудлан полшышаш?» – эсогыл кумылат волен кайыш.
Корно озанлыклан вуйын шогышо «Марийскавтодор» кугыжаныш учрежденийыш лекмеке, тушто вигак каласышт: «Тиде кӱвар озанлыкланат тунарак огыл, эн ончычак калыклан, илемлан кӱлеш. Тугеже озанлыкат огыл, а эн ончычак ял шотан илем (администраций) тудым олмыктымо але пужен ыштыме шотышто чулымлыкым ончыктышаш. Ял шотан илемын тидлан оксаже уке гын, район субсидийым ойырышаш. Районын оксаже уке гын, тудо республиканский адресный инвестиций программыш пурташ йодмаш дене Экономике вияҥмаш, промышленность да сатулымаш министерствыш лекшаш. Но тылеч ончыч ты пашалан проект да смете документацийым шкеак ямдылыктыман…» Теве мом ышташ кӱлеш! – семынем шоналтышым. Статья мучаштат тыгак ончыктышым да ешарышым: «А кӱлешым умылымеке, икте-весе коклаште кӱварым ыштымеке, корем гочат тудо возеш». Но тиде кӱвар икмыняр ий гыч веле пужен ышталте, тӱҥжӧ – ышталте.
«Ӧкым гыч – йӧсылыкыш» – 2011 ий, 28 сентябрь.
У Торъял посёлко гыч серыш толын ыле: «Мый Комаров уремысе ик пӧртыштӧ илем. 2010 ийыште газым пуртымо годым пеш кугу йӧсылыкыш логальым. Чыла кӱлеш документацийым погенам, оксам чыла кӱлешлан, тидын шотыштак газым чӱктымыланат, тӱленам. А посёлко администраций вуйлатыше райгазыш разрешенийым возен ок пу. Урем комитет староста деч справкым кондо, манеш. Кондышым. Ынде, манеш, пошкудетлан урем гоч газ пучым шупшыктымо роскотшылан пелыж наре тӱлӧ, вет тый тудын деке ушненат. Тылзе мучко мыйым тыге коштыктыш… Араш да тӱлаш логале. Но вара пален нальым: пошкудем тидлан кугыжаныш дотацийым, мыйын тӱлымем деч кок пачаш утларак, налын улмаш. Сандене тудын деч мыйын тӱлымем пӧртылташ йодым – ыш пу. Прокурор лӱмеш вуйшиймашым возышым – тудым милицийыш колтышт. Кок гана расследоватлышт – нимо шот ыш лек…»
Теве тыгай серыш почешат шкешотан «расследованийым» ышташ логале. Тудым возышо дене вашлиймеке, теве мо рашеме: тылзе мучко посёлко администраций вуйлатышым сӧрвален коштын, но оксам тӱлымеке гына правам аралыше органыш миен лекташ чолгалыкым муын. Районын прокуроржо каласен: «Тӱлымыда деч ончычак толыда гын, роскотыш пурымыдат ок кӱл ыле». Тудо тунамак райгазыш йыҥгыртен да, паша кече мучаште тушеч толын, газым чӱктеныт.
А ынде ты оксам пӧртылташ палынак йӧсӧ лийын: искым нылымше гана ончымо годым мировой суд, тӱлымым пӧртылтымӧ ок кӱл манын, пунчалым луктын. Газетнан таҥже, палыме юрист-ветеран Леонид Кугергин деке йыҥгыртымеке, тудо мане: «Мировой судын пунчалже чын огыл, шонем… Но аппеляционный судышто тудым шкевуя кораҥдыктен сеҥаш шоныманат огыл. Тидлан опытан адвокатым тарлыман». А опытанланже шагал огыл, пошкудын роскотшылан тӱлымӧ деч палынак шуко, пуыман. Да эше пӧртылтыктен кертеш мо ту оксам?
Сандене мый, газет пашаеҥ семын, пошкудыж дене шке кутыралташ шонышым. Но кӱкшӧ савар кокласе кӱ полатышкышт логал шым керт – перкалымылан эрденат, кас велешат почшо ыш лий. А ты коклаште посёлко администраций вуйлатыше деке чыным кычал мийышым. Вет тудын алмаштышыже прокурорлан умылтарымаштыже ойлен: «…Уремысе газпроводыш ушнышашлан разрешенийым пуэдаш полномочийым администраций вуйлатышылан кӧ пуэн, пале огыл. Тидым пеҥгыдемдыше посна муниципальный акт уке…» Вуйлатыше дек пурен, тидын нерген тура йодмем тудлан, мутат уке, вучыдымо лие. Иканаште кузе вашешташат ӧрӧ, ӧрдыжкӧ гына кораҥаш тӱҥале. А ешарен йодмемлан шыдешкыш веле. «Провокационный йодышым пуэдет» манмымат кольым. Разрешений деч посна диктофонеш возымемлан закон ончылно мутым кучыктымо денат лӱдыктыш. Районын прокуроржо декат телефон дене пӱтырале. Но мыйже тышке толмо деч ончыч тушко пуренам ыле, сандене тудлан тушеч вигак каласышт: «Кузе лийын, тугак ойло».
Но администраций вуйлатыше диктофонеш возымым садыгак ӱштыктыш, мом вашештымыжым кид дене возыкташ келшыш. Почеркем начар гын, компьютерым йодым да вигак погаш тӱҥальым. Йодышемлан пеш кӱчыкын вашештыш (тыгеат лиеш улмаш, а ончыч мыняр кужун кутырышна). «Газовик-влакын ведомство кӧргысӧ кӱштем кагазышт уло. Тушто частник-влакым газ сетьыш илем администраций вуйлатышын разрешенийже почеш гына ушаш лийме нерген ойлалтеш. Сандене тыгай полномочийна уке гынат, сетьыш ушнаш шонышо-влакым разрешенийлан мемнан деке колтат. А ты судебный случай деч вара ме тыгай йодышым решатлаш староста-влак деке колтена, а сетьыш ушаш райгаз деч тыглай гына йодына», – вашештыш тудо да компьютер дене погымо текстым печатлен лукмо кагазеш кидшым пыштыш. Тыге пуйто вуйжым утарыш.
А чыным кычалше-влак, вараш кодын гынат, ушым шындышт: тӱҥалтыштак шоналтен ыштат гын, уто роскотыш огытат пуро да уто йӧсылыкыш огытат логал ыле.
Лӱмжылан огыл, полшаш шонен
Эртыше ийлаште шагал мо тыгай йодышым решатлаш, чыным кычалаш логалын. Кудыжлан полшен кертме, кудыжлан кужунрак вучаш, а кудыжлан сӧрасен лыпланаш пернен. Мутат уке, тидлан шагал огыл жап каен. Кажне тыгай серыш почеш неле йодышым лӱмжылан огыл, а полшаш шонен шымлыме, тушеч лекташ корным ончыкташ тыршыме. Редакцийысе кажне журналист шке темыжлан лишыл могай-гынат проблемым кычалын тарватен гын, мылам шукыж годым лудшо-влакын полшаш йодмашан серышышт тидлан негыз лийын. Тидыжак кугу ответственностьым йодын.
Шымлыме пашалам ужде коден огытыл. Нунын дене ик гана веле огыл журналист-влакын республик кӱкшытан конкурсыштышт сеҥышыш лекме. 2005 ден 2008 ийлаште «Республиканский печатьыште эн сай паша», 2010, 2012 да 2015 ийлаште «Республиканский газетын эн сай журналистше» номинацийлаште икымше лийме. Тыгак правовой темылан шымлымаш паша дене 2012 ийыште регион-влак кокласе кӱкшытан конкурсышто кумшо верлан, а 2013 ийыште республик кӱкшытаныште икымше верлан дипломым налме.
Россий печать кечын журналист паша конкурсым иктешлыме годым ту ийлаште тыге манме гычат шоктен: «Молан эре иктымак палемдат?» Тунам Журналист ушемын вуйлатышыже сцене гычак каласен ыле: «Тидым ме огыл, а жюри решатла. А тушто печать пашан палыме еҥже-влакак улыт». «Марий Эл» газетнан тӱҥ редакторжо Александр Абдулов ты шотышто тыгерак манын: «Кызыт проблемым ончычсо семын келгын шымлен возышыжо республикысе печатьыште тетла укеат». Тидым моктаныме гыч огыл ойлем. Александр Саликович шкежат жапше годым ты школым эртен. Комсомол обкомыш лектор группым вуйлаташ налмышт деч ончыч тудо «Марий коммуна» газетыште ик ият пеле пашам ыштен.
«Проблемный статья дене южо районыш кок пачаш коштын толашыме. Тӱҥ редакторын алмаштышыже Василий Тихонович Иванов пеҥгыдын йодын – возен намийымем ыш келше, да уэш районыш колтыш. Ешартыш материалым поген толын, материалым угыч возышым. Но тыршымем арам ыш лий – тылзаш итог почеш статьям удан огыл аклышт», – каласен ыле тудо лӱмгечыж годым.
Мыламат жапше годым (пашамын икымше йыжыҥже нерген кодшо статьяште возенам ыле) тыгай школым эрташ пернен. Иктаҥашрак кокла гыч Анатолий Андреев шуко гана вуйшиймашан серыш почеш, адакше неле правовой йодыш дене, шымлаш лектеден. Да возымыжо чӱчкыдынак конкурслаште палемдалтын. Кызытсе марте «Марий Эл» газет гыч тудо шкетын 2003 ийыште лачак тыгай пашажлан кӧра «Шӧртньӧ пера» премийым налын. Вячеслав Смоленцев, ялозанлыкым сайын палыше журналистна, шке темыж дене шуко гана ойыртемалтшын лончылен возен. Самырыкрак кокла гыч Галина Кожевникова ден Маргарита Иванова шымлымашан материалышт дене ик гана веле огыл куандареныт.
Чынжымак, Александр Саликовичын проблемный статья шотышто пеҥгыдын йодаш тӱҥалмыж деч вара ты шотышто изи огыл вашталтыш лие. «Но, – кодшо гана тудо шылтыде каласыш, – финансироватлымаш иземме амал дене пашаеҥна палынак шагалеме, а газет кугыт тугаяк кодо. Паша шукеммылан кӧрак журналист-влак деч келгын шымлен возаш йодмо деч кораҥаш логале. Да мемнан дене веле огыл, моло рӱдӧ изданийыштат тыгаяк сӱрет палдарна». Ынде тудо 2024 ий гыч «Марий Эл» газет» предприятийын директоржо-тӱҥ редакторжылан огыл, а «Марий Эл» увер агентствыште директорын икымше алмаштышыжлан ышта. Сандене ты кӱкшыт гычак аклен ойлыш да тыгодымак палемдыш: «Туге гынат журналистна-влак лийме семын келгын возаш тыршат». А мый шке семынем ешарен кертам: газетнан ты школжым эртыше-влак шкенышт деч пеҥгыдын йодмашым огыт луштаре, лийме семын келгышкак шыҥат.
Юрий ИСАКОВ,
Марий Элын да Россий Федерацийын сулло журналистше.
Снимкылаште: Александр Абдулов, 2013 ий; журналист конкурсышто «Республиканский печатьыште эн сай паша» номинаций дене сеҥыше Галина Кожевникова ден «Шӧртньӧ пера» премийын лауреатше Анатолий Андреев – газетнан ветеранже Владимир Изергин (покшелне)дене пырля, 2003 ий; правовой йодыш дене тӱрлӧ кӱкшытан конкурсышто сеҥыше Юрий Исаков, 2013 ий.
Михаил Скобелевын фотожо.
