Геннадий Сабанцев
Поэтессе, Россий писатель ушем член, туныктышо Надежда Дмитриевна Ильина (Иванова) Советский районысо Ловэҥер ялыште 1967 ий 15 декабрьыште шочын. Шинчымашым Кодам кыдалаш школышто поген. Тудо пагыт нерген тачысе унана тыгерак ойла: «Школ илыш мыйын ончыкылыкемлан корным почын. Тӱрлӧ вере таҥасымаш, школ илыш верч тургыжланымаш, изинекак «Ямде лий» газет дене кылым кучымаш варасе илышемлан негызым ыштеныт. Йоча годым иктат кӧ лийшашым раш огеш пале. А мыйын саҥгаштемак туныктышо лияш возалтын улмаш. Арам огыл икымше класс гычак мый школла модаш йӧратенам…»
– Кодам школ, вара пединститут кузерак сылнымут вийым, усталыкым шуареныт?
– Мыйын тунемме жапыште Кодам школышто марий йылме ден литератур урок лийын огыл. Школна руш йылмылан мелын шоген. 1985 ийыште гына предмет семын марий йылме урокым эртараш тӱҥалыныт. Мый шкеже тунам 10 классыште тунемынам. Марий йылмын ямжым шижашак манын, 5 классышке марий йылме урокыш кошташ тӱҥалынам. Марий йылмым туныктышо, уста да чолга мутмастар Зоя Александровна Беляева (кызыт тудо Марий Эл образованийын сулло пашаеҥже, калык туныктышо) юнкор кружокшо гоч йылмым умылаш, нелылыкым кораҥдаш полшен шоген. Зоя Александровна возымо почеламутем-влакым лончылен, кӱлешан ой-каҥашым пуэн шоген, умбакыже «Знак Почёта» орденан Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш педагогический институтыш тунемаш пураш кумылем савырен.
– Студент пагыт кузерак шарналтеш?
Студент пагытыште илышем йӧршеш у сыным налын. Сылнымут деке кумыл утларак чот савырнен. Тушто уста преподаватель Иван Семёнович Ивановын вӱдымӧ кружокышто староста лийынам. Возышо-влакым йырем чумырен, пырдыжгазетым луктын шогенна, институтышто радиопередачым эртаренна. Марий радио, телевидений дене кыл пеҥгыдемын, чӱчкыдынак газет редакцийлашке пурен лекташ логалын. Писатель-влак дене тӱрлӧ вашлиймаш, «Сылнымут шыже» семинар мыйым шуареныт. Сылнымут паша шотышто мый тунам эше шагал паленам. Уста еҥ-влак деч тунем шогымем ончыкылыклан корным почын.
Студент годым шукыжо ойлымашым возенам, изи пьесе-влакымат шочыктенам, а почеламут шагалрак сералтын. Тидын годымак Москваште лекше «Рабоче-крестьянский корреспондент» журналышке статья-влакым колтылынам, тӱрлӧ конкурслаште таҥасенам.
Шочмо йылмын сылнылыкшым шижаш туныктышо-влак Зоя Константиновна Иванова, Варвара Тимофеевна Тимофеева, Фёдор Иванович Гордеев полшеныт. Нунылан тачат тауштен илем. Шымлыме пашаштым лончылен, тачат шукылан тунемам.
Тыгак студент-влакын «Марий сем» фольклор ансамбльышт ӱшанле ошкылым ышташ полшен. Концертышке участник семын веле огыл, корреспондент семынат коштынам. Калык ончык лектын, шке почеламутем-влакымат лудынам.
– Надежда Дмитриевна, институт деч вара эртак Волжский районысо Карай школышто пашам ыштенат вет? Школысо йоча-влак – туныкташ тӱҥалме жапысе да кызытсе – вашталтыныт мо?
– Карай школышто пашам ышташ тӱҥалемлан 35 ият эртыш. Тышке толмекем, ик жап ыштемат, вара вес вере каем, манын шоненам. Тыге огыл улмаш. Мыйым пӱрымаш Караешак «вожым колтыктен».
1990-ше ийласе школышто тунемше да тачысе тунемше-влак коклаште ойыртем моткоч кугу. Ончыч йоча-влак экономикысе вашталтыш да пеҥгыдылык уке манмаште кушкыныт. Нунын ешышт традицийыш пурышо шонымаш да кумыл шижмаш почеш иленыт. Тунемше-влак школысо мер илышыште, спорт мероприятийыште, тӱрлӧ кружоклаште чолган тыршеныт.
Кызытсе тунемше-влак цифран тӱняш изинек вӱдылалтыт. Кумыл шонымашышт йӧршеш весе. Тӱрлӧ онлайн-модыш, социал вот усталык кумыл ден шижмашымат вес семын аклаш таратат. Туге гынат ме чылан икте-весе дене мутланен, икте-весым раш умылен пашам ыштена. Йоча могай пашам шуктышаш – урокышто раш умылтарен шогена да ик ойышко толына. Ача-ава-влак дене кылна пеҥгыде. Йоча да ача-ава дене кӱлеш семын мутланымаш шинчымашын кӱлешлыкшым умылаш полша, эллан виян, ушан айдеме кӱлмым шижаш туныкта.
– Марий йылме, литератур дек кузерак шӱман улыт?
– Йоча-влакым марий йылме да литератур дек шӱмаҥдымаш туныктышо деч лектын шога. Туныктышо шкеже шочмо йылмым сайын пала, йоча-влакын йӧратымаш кумылыштым луктеш да шке предметше дене тӱрлӧ сынан усталык пашам шукта гын, тунемше-влак шочмо йылмын ямжым вес семын шижыт. Литератур урокышто йоча-влакым сылнын лудмо веле огыл, тыгак раш умылен лудмо моткоч кугу тыршымашым йодеш. Тидыжым уста айдеме кеч-кунамат ыштен шога. Мероприятийым эртарыме годымат йоча-влакым чӱчкыдынак марла ойлаш туныктена. Тӱрлӧ конкурсышто, олимпиадыште таҥасаш корным почына. Почеламутым чаткан лудаш, шке гыч возен ончаш йӧным ыштена гын, йылмынан вияҥмыжым шижына.
Ача-ава-влак дене эре пеҥгыде кыл лийшаш. Тыге, иктеш чумырген, икшывынам шочмо йылме деке шӱмаҥден кертына.
– Шкендычым утларак могай теме возаш таратен шога?
– Мый эн ончычшо йӧратымаш, пӱртӱс, шочмо вер, ава нерген возаш тӱҥалынам. Умбакыже илыш, пӱрымаш, икте-весе кокласе кыл, тыныслык чонем туржаш тӱҥалыныт. Возымо годым темым шонен шинчымаш уке. Тудо вучыдымын лектеш. Чонемым чынлык, шоялык, тачысе илыш, порылык нерген шонкалымаш туржеш. Икманаш, шӱмым корышо шомак-влак кагазыш возыт.
– Ялыште паша шуко: школыштат, суртыштат. Сылнымутлан жапым кузе ойырет?
– Возышо айдемым нимогай мардеж, тӱтан, еҥ шомак, паша, еш ӧрдыжкӧ шӱкалын ок керт. Тидлан жап огеш кӱл. Чон вургыжмо тат вучыдымын толеш. Жапыштыже возен шуктет, лудшо еҥетлан намиет – пеш сай, киен кодат – шонымашет шулен кая. Возышо еҥ тидым раш умыла. Садлан жапем уке, возаш ом ярсе манын, нигунамат ом ойло. Кажне татын шке пашаже.
– Уроклан ямдылалташ кӱлмӧ литературым лудмо деч посна книгам лудаш жапым муат мо?
– Марий йылмым да литературым туныктышо еҥлан книгам луддежат ок лий. Ме йоча-влакым у книга дене огына палдаре гын, умбакыже нуным кузе у семын шонаш таратен кертына. Сылнымутан книга деч посна историй сынан лиитературым лудаш йӧратем. Лӱмлӧ еҥ-влак нерген пален налаш кумылан улам.
– Марий туныктышо семын эше могай пашам шуктен шогет?
– Мый творческий шӱлышан айдеме улам, садланак кеч-могай у пашам куанен тӱҥалам. Интернетыште шкемын сайтем уло. Тушто викторине, кроссворд-влакым, презентацийым вераҥденам, сылнымутланат верым муынам. Тӱрлӧ савыктышлаште шочмо йылме дене возымо мероприятийлан сценарий, урок лончылымаш, тест-влак лектыныт. Пытартыш жапыште «Мут кугыжанышышке» лӱман методике книгам луктынам. Сборникышке марий йылме уроклаште, тыгак мӧҥгысӧ ешартыш паша семын кучылташ тӱрлӧ сынан пашам чумырымо. Нуно программе почеш марий йылме дене тӱҥ школышто тунемме чыла гаяк ужаш почеш ямдылыме улыт. Паша-влак уэмдыме мутвундан текст-влак дене келыштаралтыныт. Тыгак тушто, калыкмут, калык пале, модыш, кроссворд, ребус, оҥай почеламут дене пойдаралтыныт. Книга марий йылмым туныктышо, тунемше, методист-влаклан сай полыш лиеш, шонем.
– Могай хобби манмет уло?
– Хобби манмым кажне айдеме тӱрлын умыла. А мый ыштыме пашамым, иктаж-молан кумылан улмемым хобби манын ом керт. Мый тидын дене илем. Кроссвордым ышташ йӧратем. Эн ончыч йоча-влаклан сылнымутан кроссвордлам ыштылам ыле. Кызыт тӱрлӧ темылан марла да рушла кроссворд-влакым ышташ тӱҥалынам. Тиде мылам моткоч келша. Пашам арам ынже лий манын, газетлашке, журналышке колтылам. Чапле паша, лӱмлӧ еҥ-влак нерген статья-влакым возем, газет дене кылым кучем.
Самырыкем годым шуко тӱрленам, кызыт шинча начареммылан кӧра тиде пашам чарненам. Изинекак шахматла модаш йӧратем, шке икшывем-влакат модын моштат. Районысо да республикысе таҥасымашке коштам, лектышат куандара. Мураш, кушташ, спектакльлаште модаш кумылан улам. Тидланат жапым муаш тыршем. Калык коклашке лектам, моло вашлиймашке коштам. Поснак почеламут возышо еҥ семын лудмо верлашке ӱжыт. Тӱрлӧ пайремлан сценарийым возем, шкежак вӱдышӧ улам.
Икманаш, ик хобби дене илен ом керт. Мо мыйым куандара, кумылем нӧлта да калыклан кӱлеш, тудым чонем ышта.
– Мо верч чонет коржын кертеш, мо верч чот куана?
– Чон кызытсе илыш верч коржеш. Самырык тукымын ончыкылыкшо нерген чот тургыжланем. Тек кажнын илышыже сай паша, пиалан ончыкылык да йӧратымаш дене темше лиеш. Вуй ӱмбалне ояр кече волгалтше да яндар канде кава шуйналтше. Кажне ешыште куан тул ылыжмым утларак ужат гын, чонлан ласка. А чонышто тыныслык, ласкалык да поро кумыл озаланат гын, тугеже ме тазалыкым, кӧргӧ вийым да чын пиалым муына.
Снимкыште: Туныктышо, поэтессе Надежда Ильина.
Фотом еш альбомжо гыч налме.
