Вашлиймаш
Тунам огыл гын, кеч кызыт… ӧндалалтна
Морко район Октябрьский кыдалаш школым 50 ий ончыч тунем пытарыше-влак иктеш чумыргышт.
Корныш тарваныме годым ала-молан дыр школым тунем пытарыме лӱмеш лач тынар ий ончыч эртарыме кас ушыш пурыш. Аттестатым кучыктен саламлыме торжественный ужаш деч вара залыште бал тӱҥале, «белый танецым» увертарышт. Вет тыгай годым такше ӱдыр-влак кушташ ӱжшаш улыт. Мый залын ик велныже шогем, классна гыч келшыше ӱдыр – вес велне. А тудо ошалге-канде платьыж дене эшеат сӧралын койын. Тудо мыйын велыш шыргыжалын онча, мый – тудын велыш. Сандене кушташ ӱжмыжым ӱшан дене вучышым. Но ты жапыште вес рвезе, ончылтен, тудлан кидшым шуялтыш. Шонышым, ок лек, а мыйым ӱжеш. Но тудо… лекте. Мыйын кумыл йӧршын волен кайыш. Эсогыл вигак лектын куржашат ямде улам ыле.
Школнан завучшо, мыланна руш йылме ден литературым туныктышо, тидым шижше гай мыйым кушташ ӱжӧ. А чонем садыгак ыш лыплане. Ты куштымаш деч вара каяш шонымем нерген каласышым. Амалжат уло ыле: эрлашымже Йошкар-Олаш кудалаш кӱлын, возымо пашалан могай вузыш тунемаш пураш шонымем нерген кутыраш «Ямде лий» газетыш ӱжыныт. Тидын нерген ойлымекем, туныктышына куаныш веле. А мый йолташем-влак дене пырля ӱжарам пӱртӱс лоҥгаште вашлийме олмеш кумыл волышын, но ончыкылык шонымаш дене, пычкемышалташ тӱҥалмым ончыде, шкетын шочмо ялышкем 11 километрым автокорно дене йолын ошкыльым…
Пел курым эртымеке
Тылеч вара пел курым эртымеке, пырля тунемше йолташна Аркадий Григорьевын класс дене вашлияш шонен пыштыме нерген йыҥгыртымекыже, мый эн ончычак туныктышынам шарналтышым да тушко ӱжаш келшышым. Телефонжымат кычал муым. «Ынде ийготем шагалжак огыл», – мане гынат, Людмила Сергеевна Васильева район рӱдӧ гыч толаш келшыш. Тидат веле огыл, тунам шукылан келшыше ӱдырна Нина Кольцован кызыт кушто илымыж нергенат йолташем дечак пален нальым. Ола гыч Звенигово район Выльыпсола ялыш миен шумеке, тудым налаш автомобиль дене лӱмын пурышна. Шкетшым иктаж-кушто ужам гын, омат пале ыле дыр, но шыргыжалмыже ончычсо гаяк кодын. Жап дене вашталтмым ончыде. Ӧндалалтде ышна чыте. Тунам огыл гын, кеч кызыт. Эше ты ял гычак пырля тунемше йолташна Гурий Макаровым пурен нална да Октябрьский посёлкыш кудална. Аркадий, мемнам тушто коден, математике дене туныктышына да шкенжын класс вуйлатышыже Роза Исхаковна Абдуллинам (кызыт Ахметсафина) Нужа ял гыч кондаш кудале.
Октябрьскийыште мемнан тунемме школ зданий кызыт уке, тудо ынде у полатыште верланен. Но эрдене йӱр оптымылан кӧра корно тазылаҥше ыле, сандене, чаманен каласаш логалеш, тушко миен ышна шу. Кызытсе тӱвыра пӧрт деке погынышна. Тынар ий эртымеке, вашла ужын, кажныж денат ӧндалалтде чытет мо? Мужыр кок класс гыч 30 наре еҥ толын ыле – тиде шагал огыл. Ме ты школыш тӱрлӧ ял гыч тунемаш коштынна гын, корно кӱчык лийын огыл, сандене школ пелен интернатыште иленна. Да тудо мемнам эшеат лишемден.
Теве Курыкйымал ял гыч Александр Яковлев ден Аркадий Григорьеват туштак иленыт. Икымшыже Марий политехнический институтышто чодыра озанлык инженерлан тунем лектын да, пенсийыш лекмешкыже, Октябрьский лесничествыште лесничийлан ыштен. Кокымшыжо Марий кугыжаныш университетыште химик специальностьым налын да Йошкар-Оласе «Новатор» заводын гальванике цехыштыже инженер-технолог да техбюро начальник лийын. Вара военный производствым гражданскийыш савырымеке да пашаеҥым шагалемдымеке, стройкыш куснен, башенный кран дене ыштен. А тушто пашалан тӱлымым чарнымеке, рынкыште торгайымашке ушнен. Выльыпсола гыч Гурий Макаров Октябрьский АТП ден «Звениговский» совхозышто водительлан, пенсийыш лекмешкыже лесниклан тыршен, кызыт Суслоҥгерысе фанерный заводышто – орол.
Вончӱмбал гыч Валерий Викторов Йошкар-Олаште МВД органыште ыштен, оргнабор дене Ростов областьысе заводыш каен, а вара тусо ялыште шке озанлыкым кучен. Октябрьский гыч Вильсур Гайсин Марий политехнический институтышто автодорожник профессийым налын, Пермь областьыште 11 ий корным чоҥымо пашам шуктен, мастер деч объединенийын тӱҥ инженерже марте кушкын. Кодшо курымысо 90-шо ийла тӱҥалтыште предприниматель сомыллан пижын. Йошкар-Олаш пӧртылмекыжат, бизнесшым умбакыже шуен, вара тудым эргыжлан пуэн… Манмыла, кажныже мо дене гынат ойыртемалтын. Тидын нергенак кажныже тӱвыра пӧртыштӧ, ӱстел йыр шичмеке, черет дене каласкалыш.
Пӧлекым кучыктышна
Но эн ончычак ме туныктышына-влаклан пӧлекым кучыктышна. А нуно тидым чынжымак суленыт. Людмила Сергеевна ты школышто улыжат куд ий ыштен. Мемнам туныктен лукмеке, ик ий гыч партий райкомыш серетарьлан налыныт. Райком петырнымеке, Морко посёлкысо 2-шо школышто 16 ий наре пашам ыштен. Вара район администраций вуйлатышын алмаштышыже, роно вуйлатыше лийын. Индешымше ден луымшо классыште туныктымыж годым урокшым лекций семын вӱда да конспектым ыштыкта ыле. «Ончыкыжо вузыш пураш шонеда гын, тидлан тунеммыда пайдале лиеш – писын да чын возаш тӱҥалыда», – ойлен тудо. Адакше кугу классыште изи классысе семын почеламутым шарнен лудаш туныктен. Тидым ты вашлиймаштат шукын порын шарналтышт. А мый шке почеламутем марла да рушла лудын пуышым, туныктышемлан автографан «Йоҥгыдылык куат» поэзий книгамым кучыктышым. Школ дене чеверласыме касыште Людмила Сергеевна мыйым вальсыш ӱжын ыле гын, ты вашлиймаште мый – тудым.
Ӱжым вальсыш вес туныктышемат, Роза Исхаковнам. Вончӱмбал кандашияш школ деч вара Октябрьский кыдалаш школыш тунемаш толмеке, тудо вигак математике дене контрольный пашам эртарыш. Вет тиде школышто ты предметлан тунам кугу тӱткыш ойыралтын. Тымарте математике дене эре «визытаным» налше да районысо олимпиадыш коштшо тыште «кумытаным» нальым. Тиде мыйым ыш сырыкте, а утларак тыршен тунемаш таратыш. Туныктышына, мемнан деке школ пеленысе интернатыш толын, мӧҥгысӧ заданийым кузе ыштымынам терга, ешарен умылтара ыле. Тыге контрольный паша дене угыч «визытаным» налаш тӱҥальым, да классна гыч мыйым теле каникуллан угыч олимпиадыш колтышт. Тидым ушештарымекем, тудат шарналтыш веле. Роза Исхаковна ты школышто улыжат ныл ий ыштен. Нужа школышто туныктышо деч посна кодмекышт, роно тушко куснаш йодын. Вара марлан лектын да тушанак кодын. Эше кызытат ты школыштак ышта. Математике ден физикым веле огыл, химий ден биологийымат, технологийымат туныкташыже логалын. «Туныктышо-влак каят да огыт сите гын, тӱрлӧ предметым вӱдаш перна. Мый визымше класс гычак туныктышо лияш шоненам гын, ты пашам йӧратем да чытем – 54-ше ий ынде туныктем», – каласыш тудо. Кузе тыгай туныктышылан тауштыде чытет? Мый тудлан шукерте огыл лекше «Колумб лудмаш» книгамым кучыктышым.
Шонен коштмо
Да кужу жап шонен коштмемымат шуктышым – школым тунем пытарыме лӱмеш касыште кӧм танцыш лукташ чолгалыкем ситен огыл, тудымат ӱжым. Вигак келшыш вет. А мый чыла шарныктышым: «Тунам тыйын ӱжметым вучышым», – маньым. «Тыгайымат шарнет?» – манмыж дене изиш йӱкшыктарышат дыр, но ончычсо семын нелеш шым нал. Кӧ пала, тунам ӱжеш гын, ала илыш вес семынат савырал кертеш ыле. А ынде тудым мӧҥгеш от савырал. Но ныжыл сем почеш вес куштымашке тудо шкежак мыйым ӱжӧ. Тунам гын тидлан шулдыраҥам ыле дыр!.. Да кызытшат ала-могай лишыллыкым шижым. А шке семынем ынде шонем: «Молан чыла тидын нерген шылтыде воземже?» Да шкем лыпландарем: «А вет тиде яндар шижмаш».
Мом мый тудын нерген палем? Ӱстел воктене шке илыш корно дене палдарыме годым пеш кӱчыкын каласыш: «Марием дене пӧртым чоҥенна, пушеҥгым шынденна, йочам ончен куштенна». «Пеш кӱчыкын, но тунамак тичмашын», – шоналтышым семынем. Нина Ивановна Кольцован тыге ушан ойлымыжо кугешнымашым гына лукто. Ме школышто тунемме годымат тудым тыгак лӱмденна. Вет Керебеляк (Памашсола) кундем гычак вес тунемшына, тыгаяк фамилиян да лӱман йолташ ӱдыржӧ, Нина Сергеевна ыле. Сандене нуным когыньыштымат ача лӱм дене ойленна. Тудат шкеж нерген южо семын кужун ыш каласкале: «Школ деч вара Звенигово район Красногорский посёлкысо «Электродвигатель» заводышто ыштенам. Марлан лектынам. Марием дене кум йочам ончен куштенна, шым уныкана уло». Вончӱмбал гыч пагалыме Наталья Николаеват шкеж дене палдарыш: «Волжск» мебель комбинатыште 3 ий станок воктене, 20 ий мастерлан ыштенам. Предприятийын панкрутыш лекмекыже, ӧрдыжкӧ кошташ логале. Вара кызытсе марте гаяк Волжск воктене «Росхолод» предприятийыште тыршышым». Чылан кӱчыкын да тыглайын каласкалышт. Тидлан нуным илышак туныктен. Но тидын нерген вара шоналтышым.
Залыште мемнан тунемме жапысе муро йоҥген да пырля мураш таратен. Эсогыл пионерыш пурымо пагытымат шарналтышна, вашла галстукым кылдышна. А вара тушко кажныже икте-весылан кидпалым фломастер дене шындышна. Мемнан кок класс ыле гын, вашла кандырам шупшын таҥасашат шонышна. Но иктыж гыч шукырак толыныт гын, весыжын сеҥалтмыже ыш шу. Сандене ӱдыр ден рвезе-влакын тӱшкаштлан шелалтна, да ме, рвезе-влак, ӱдыр-влаклан лӱмын модын колтышна. «1975 ийысе выпускник» манме медальымат кажнынан шӱйышкӧ сакышт. Тыгак возыман йошкар тасмам ваче гоч сакен, туныктышына-влак дене пырля фотош войзалтна.
Чоным почде ышт чыте
Но вашлиймашнам мучашлаш жап шуо. Кузе ӧндалалт вашлийна, тугак ӧндалалт чеверласышна. Йолташна Аркадий Григорьев шке автомобильже дене туныктышына Людмила Сергеевнам Кокласола марте, а Роза Исхаковнам Нужа ялыш наҥгаен кодыш. А ме мӧҥган-мӧҥгыш тарванышна. Вес йолташна Вильсур Гайсин дене олаш каяш лекна, пырля Нина Кольцовам да тудын деке унала Наталья Николаевам Выльыпсола марте нална. Тӱшка вашлиймаште шкенышт нерген кӱчыкын каласкалыше-влакет тунам чоныштым почде ышт чыте. Коктынат пеш эр марийышт деч посна кодыныт. Коктынат кок йочам шкетын куштеныт. Наталья, Волжскышто предприятийышт панкрутыш лекмеке, Казаньыш оксам ышташ коштын. Нина «Звениговский» совхозыш дояркылан пашаш пурен. Шинчавӱд йӧре нелым чытен лектыныт да йочаштым илыш корныш луктыныт. Ме нунын ончылан вуйым савалтышаш улына ыле, но шоналтен ыжна шукто.
Нина Ивановнан кудывечышкыже пурымекак, тынар шуко да тӱрлӧ пеледыш клумбылам ужын, ӧрын колтышна. «Кузе чыла тидым ончен, эрыктен да вӱдым шавен шуктет?» – манмылан тудо пеш кӱчыкын да раш каласыш: «Мый тидым уло кумылын ыштем». Вара ешарыш: «Эше 30 сотко пакчам уло, тушто тӱрлӧ саскам куштем. Эргым ден ӱдырем полшаш толыт. Уныкам-влак кеҥеж мучко тыште илат, нуным пашалан туныктем». Пӧрт кӧргыштат оласе гаяк икмыняр пӧлеман, мебелян да ару. Теве могай пашаче улмаш мемнан йолташ ӱдырна, чынжымак йӧратыме да пагалыме. 50 ий гыч вашлиймаш мемнам угыч тунамсе пагытыш мондыдымашын пӧртылтыш.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкылаште: 1975 ийысе выпускник-влак; Людмила Васильева, Юрий Исаков, Роза Абдуллина; Александр Яковлев, Аркадий Григорьев, Валерий Викторов, Гурий Макаров; Вильсур Гайсин; Нина Ивановна Кольцова, Наталья Николаева, Нина Сергеевна Кольцова.
Юрий Исаков ден Марина Лихачёван фотошт.
