Советский район Кужмарий ял шотан илемыш пурышо Васлисолаште латкок суртышто коло наре еҥ ила.
Ончыкылыклан сай ӱшан лийын
Тиде кундемыште ик гана веле огыл лияш логалын. Утларакше Шайышканыште. Марий Элын сулло журналистше Михаил Скобелевын илыме ялыштыже. Ял мучаш гычак Васлисола тӱҥалеш. Воктенак Ловэҥер верланен. Жапше годым кум ялысе ушкал кӱтӱм, кандашле наре вуйым, олыкышто иктеш кондыштыныт. Пашашке чылан гаяк Киров лӱмеш колхозыш коштыныт. Чылт йыгыреак верланымыштлан кӧра тыште илыше-влак икте-весыштым сайын паленыт да палат, родо-тукымышт деке ваш-ваш унала коштыныт, пайремым эртареныт, кӱсотыш кумалаш лектыныт, куанжымат-ойгыжымат, манмыла, иктеш пайленыт.
Илыш волгалтын толын. Кажне ешыште вич-куд, тидын дечат шуко икшыве лийын. Йоча-влак Кугу Кодам школыш коштыныт, тушто эсогыл шыгыр лийын. Калык у оралтым чоҥен, ончыкылык сай илышлан ӱшанен. Но ӱшанышт гына тӱрысшак шукталтын огыл. Ме Шайышкан ялыште чоҥен шуктыдымо пӧртым налше, кызыт тудым нӧлтышӧ, Кугу Кодам пожарный отделенийыште шымше ий дежурный водительлан ыштыше, Кужмарий ял шотан илем депутат Аркадий Щербаков дене мутланышна. Тудо лачак сменыште ыле.
– Васлисола ялын старостыжо Олег Орехов кызыт эмлымверыште, – ойлыш Аркадий Васильевич. – Мыят ончычшо тиде ялыште кызыт илыше авам Ираида Алексеевна дене пырля лийынам. Москвашке, Санкт-Петербургыш чоҥымо пашашке коштынам. Но шочмо ял, шочмо мланде шкешт деке шупшыныт да тушко пӧртыльым.
Кеҥежым йоча йӱк ешаралтеш
Васлисола ял памаш йоген лекме вер гыч тӱҥалтышым налеш. Тыште эн шуко, 44 сурт, кодшо курымын колымшо ийлаштыже лийын, кокшӱдӧ чоло еҥ илен. Таче, Аркадий Васильевичын мутшо почеш, латкок суртышто коло наре еҥ ила. Чылан гаяк сулен налме канышыште улыт. Ик вуй тӱкан шолдыра вольыкат кодын огыл, лачак Шайышканыште ик еш казам ашна. А чыве-комбо-лудо гын кажне гаяк суртышто уло. Ловэҥерыште кум сурт кодын, мӱкшым кучат.
– Шочмо Васлисола ялемын эн кугу нелылыкше, тургыжландарыше йодышыжо – корно уке, – ойла умбакыже Щербаков. – Шайышкан марте да урем мучкыжат асфальтым совет пагытыште шарышт, а умбакыже – уке. Телым гын лумым кораҥденак шогат, тунам кудалышташ йӧнан. Ынде ялыштына у оралтым нигӧ ок нӧлтӧ. Такшым улшыжым ачален, ешарен ыштат. Уремыште йоча йӱк шукертсек ок шокто. Лачак кеҥежым южо коча-кова деке уныка-влак толыт, да чонлан мыняр-гынат весела лиеш.
Кугу Ачамланде сарыш тиде ял гыч нылле ныл еҥ шочмо элым аралаш каен, тышечын коло визытше сӧй пасуэш вуйжым пыштен. Олег Дубников ден Борис Головин афган сарын участникше улыт.
Кундемжым тӱзаташ кумылан
Ял калык шке вий дене кертмыж семын кундемжым тӱзатышаш верч тырша. Теве Аркадий Щербаковын ойлымыж семын, Шайышкан ден Ловэҥер ялыште илыше-влак уремыште кушшо шӱкшудым, вондерлам погынен эрыктеныт. Памаш йыр йытыраеныт. Вӱд йоген кайыме корным келгемденыт. Тыште Аркадий Васильевич шке семын оҥа дене кунар-гынат сӧрастарен улмаш, но ынде тиде материал шӱйын. Шыжым, тудым кораҥден, пурам чоҥаш тӱҥалыт, леведышым ыштат. Тиде кундемыштак эше кок памаш йоген лектеш. Нунымат шотышто кучаш лийыныт.
Ял урем корным шке вий дене ачалаш тӱҥалыныт, тидлан калык деч оксам погеныт. Тракторым тарленыт. Васлисолаште Олег Ореховын, Ловэҥерыште Евгений Бастраковын да Александр Ивановын тракторышт уло. Нунат тӱшка пашалан шке техникыштым кучылташ тореш огытыл.
Ме тиде ялеш шочын-кушшо, тыштак ешым погышо Ираида Щербакова дене палыме лийна. Ӱмыржӧ мучко колхозышто тыршен, пелашыже телым апшатлан тыршен, кеҥежым-шыжым комбайн дене шурным шийын, а самырыкше годым машинам виктарен. Тудын илыш гыч кайымыж деч вара шкетын ила. Соцпашаеҥ Людмила Иванова тудлан полышкалаш коштеш.
Шуко еҥ колхозышто тыршен
– Ял калыклан паша вер лиеш гын, ала самырык-влакат кодыт ыле, – ойла ӱдырамаш. – Киров лӱмеш колхозна кодшо ийын пытыш, шыжым чыла вольыкшым ужалышт. Верысе калыкын пытартыш ӱшанжат лумла шулен йомо.
Кызытсе йӧнан илышын ик шӧрынжӧ тышкат толын шуын – тысе кум ялыштат пӱртӱс газ дене пайдаланат. Лач тидыжак илышыштым мыняр-гынат куштылемден. Тысе калык кызытат ял администрацийлан таушта.
Ончыч Шайышканыште кермыч дене чоҥымо оралтыште клуб ден кевыт лийыныт. Чын, кызытат тиде оралте аралалтеш, но шукертак петырналтын. Сандене тиде велыш ынде йодмо почеш индивидуальный предпринимательын куснылшо кевытше толын кая, илалше-влаклан эн ончыч кӱлшӧ сатум темла. А пенсийым пуэдыме кечын кажне гана толеш.
– Колхозна виян улмыж годым ял урем мучко вӱд пучымат шупшмо ыле, ынде тавым, скважиным кучылтына, – ушна мутланымашке тиде ялыште Андрей эргыж дене коктын илыше кудло кандаш ияш Николай Головин. Ончычшо тудо ялын старостыжат лийын. – Мыят пӱтынь илышем колхозлан пӧлекленам. Самырыкем годым трактористлан, вара шоферлан ыштенам, трактор бригадымат вуйлатенам, а пенсийыш лекмешке, кандаш ий мастерскойын пашажлан вуйын шогенам. Суртем ваштарешак мурызо Николай Головинын пӧртшӧ верланен ыле, но тудо йӱлыш. Тыгай туткар деч вара озажат ял гыч кайыш. Кызытат шочмо ялышкыже толын коштеш, мый декем кажне гана унала пурен лектеш.
Кум яллан ял пайремым иктеш эртареныт ыле. Тунам калык шуко погынен, жапым веселан эртарен, концертым ончен. Тыгай татше чӱчкыдырак лиеш гын, йӧра ыле.
Снимкыште: Николай Головин.
Вячеслав Смоленцевын фотожо
