✍️ Надежда Федосеева, МарНИИЯЛИ-н вӱдышӧ пашаеҥже, филологий науко кандидат, Россий писатель ушем член
Филологий науко кандидат Аркадий Васинкинын шочмыжлан 30 июльышто 75 ий темын
Марий сылнымутым шымлыше Аркадий Афанасьевич Васинкинын лӱмжӧ мемнан кундемыште гына огыл, а пӱтынь финн-угор тӱняштат палыме. Чаманаш логалеш, тиде тӱня гыч пеш эр кайыш, ыштышаш пашажат шуко ыле…
Ончыкылык марий критик МариТурек район Арбор кундемысе Лӱсэҥер ялеш шочын. Лӱсэҥер деч посна тышке эше куд ял пура: Лоп, Памашъял, Курыкӱмбал, Павайнур, Кугурем, Нӧлтенур. Тӱрек вел калыкше дене ойыртемалтше, вет тыште татар, одо, марий да руш-влак ожнысек келшен илат. Шочмо верже нерген Аркадий Васинкин тыге палемден: «Тат-Арбор гыч татар-влак мемнан кевытыш толыныт гын, марла кутыреныт, мемнан-влак тушко каят гын, нунын семын ойласат. Ну, конешне, чыланат руш йылмым паленна. Кажне вереат тыге лийман гын, нимогай проблеме, наций-влак кокласе ваш шогымаш ок лий ыле…»
Аркадийын ачаже, Афанасий Васильевич, Марий Пыламарий педучилищым тунем пытарен, шочмо школыштыжо туныктен. Аваже, Мария Ивановна, колхозышто бригадирлан ыштен. Аркадий деч посна ача-аваже кок эргым, Геннадий ден Борисым, ончен куштеныт.
Арбор кандашияш школым пытарымеке, Аркадий Васинкин Оршанке педучилищыш тунемаш толеш. Тушто тале педагог Пётр Емельянов пашам ыштен. Пётр Емельянович училищыште марий литературын классикше Майоров-Шкетанын творчествыжым шымлаш тунемше-влаклан кружокым, тыгак творческий да драматический кружок-влакым чумырен. Нине кружоклашке Аркадий Васинкинат уло кумылын коштын.
Училище деч вара ончыкылык шымлызе шочмо Арбор школыштыжо пашам ыштен, тушеч Совет Армий радамышкаен. Армий гыч пӧртылмекше, Марий кугыжаныш университетыш тунемаш пура. 1977 ийыште вузым «марий йылме да литератур» специальность дене пытара.
Университетыште тунеммыж годым Аркадий Васинкин эре ончыл радамыште каен, студент группын старостыжо лийын, тӱрлӧ мероприятийым эртараш полшен. Тиде пагыт нерген эре кумылын каласкала ыле, кузе нунын деке вашлиймашке чӱчкыдын марий писатель-влак:Миклай Казаков, Валентин Колумб, Ким Васин да молат – коштыныт. Тыге лӱмлӧ сылнымут мастар-влак дене ваш кутырымаш студент-влакын кумылыштым нӧлтен.
Аркадий Афанасьевич шшке кураторышт, литературовед Аркадий Евдокимович Иванов нерген эн поро мут дене шарнен да тудым пеш сай айдеме манын. Тидын шотышто тыгай ойжо шарналтеш. Автобусышто Аркадий Евдокимовичын йолжым тошкалыныт. Тошкалше еҥет «Нелеш ида нал» манынат огыл. Аркадий Евдокимович саде еҥын шинчашкыже тура ончалын да каласен: «Вы очень нехороший человек». Тидын деч утыжым нимом ойлен огыл…
Марий кугыжаныш университет деч вара самырык специалист МарНИИ-н шанче ешышкыже ушнен. Тыште икымше научный статьям возен. Тудо «Проблемы реализма в марийской литературе» книгаште 1979 ийыште «О жанре научной фантастики в марийской литературе» лӱм дене рушла савыкталтын. Тиде пашаште Аркадий Васинкин ончыч фантастике жанр кушеч лекмын историйжым шымлен. Тудо палемден: фантастике жанр дене пашам ышташ Ким Васин кусарымаш гыч тӱҥалын. Марий литературышто тудынак «Салам лийже, мландем» ойлымашыжым икымше научно-фантастический произведенийлан шотлаш лиеш манын пеҥгыдемден. Ким Васинын тиде произведенийже 1945 ийыште «Родина верч» альманахеш савыкталтын. Аркадий Васинкин произведенийын альманах вариант ден книгаште савыкталтше вариантым таҥастарен, ойыртемыштым палемден. Кугу тӱткышым тӱрлӧ калыкын фантастикыштлан ойырен да марий сылнымут дене таҥастарен ончалын.
1979 ийыштак Аркадий Афанасьевич Москошто СССР Науко академийын А.М. Горький лӱмеш Тӱнямбал литератур институтшын аспирантурышкыжо тунемаш пура. Тудын шанче вуйлатышыже тале шымлызе-влак кокла гыч иктыже – филологий науко доктор Нина Степановна Надъярных (1927–2018) лийын. Надъярныхын вуйлатымыж почеш чылаже 20 еҥ кандидатлык диссертацийым, 7 еҥ докторлык диссертацийы арален.
Аркадий Афанасьевич кандидатлык диссертацийым «Роман о Великой Отечественной войне в литературах народов Поволжья» теме дене 1983 ийыште арален. Ныл ий гыч тиде паша негызеш ямдылыме «Героические годы. Жанр военного романа в литературах народов Поволжья» лӱман монографийже Йошкар-Олаште савыкталт лектын. Монографийыште автор марий писатель Никандр Лекайнын «Кугу сарын тулыштыжо», одо Трофим Архиповын «У реки Лудзинки», чуваш Кузьма Турханын «Деревня в ветлах», мордва Иван Антоновын «В семье единой» романыштым, тыгак ойлымаш ден повесть-влакым лончылен.
Шымлызын вес монографийже кумдан палыме марий поэт Валентин Колумбын творчествыжлан пӧлеклалтын. 2005 ийыште тудо «Поэтический мир В. Колумба» лӱм дене савыкталтын. Критик поэтын сылнымутыш толмо корныжым сайын почын. Валентин Колумбын творчествыжым лончылымыж годым кум ойыртемым палемда: икымше – кугу поэтын произведенийже-влакым ожно социалистический реализм вошт ончен акленыт; кокымшо – темым тичмаш почаш коммунистический партийын идеологийже чаракым ыштен; кумшо – поэтын илышыжым сай могыр гыч гына ончыктеныт. Шымлызын шонымыж почеш, тыгай экшык вес писатель-влакын творчествыштым шымлыме годымат вашлиялтеш. Аркадий Васинкин ик статьяштыже палемден: критик писательын сайжымат, удажымат ужын моштышаш да тӱжвак луктын ончыктышаш. Тудо пырля пашам ыштыше учёный Мария Георгинан мутшым чӱчкыдын шарналта ыле: «Критикын пашаже – тауштыдымо. Ик писательым моктет, кодшыжо сырат, вурсет гын – куанат».
Чынак, Аркадий Васинкин писатель-влак нерген возымашлаштыже нунын сай могырыштым веле огыл, а ситыдымашымат палемден коден. Тидын годым тудо жапын йодмыж почеш вашмутым кычалын, марий йылмын моторлыкшым шижын да чон йодмо почеш пашам ыштен. Шагал огыл статьяже «Ончыко» журналеш савыкталтын. Кажныжын вуймутшым ончалаш гын, нуно писатель-влакын творчествыштын келгытыштым да шкешотан улмыштым рашемден моштымо коеш. Мутлан: «Кажне пагытын – шке мурыжо», «Мутын чеверже, верже, эрже…», «Куаныме годым шортшо кумыл» да молат. Тыгай вуймут-влак шукыж годым литератур стильын характержым, произведений-влакын тематикыштым да писательын сылнымутыш надыржым палемдат. Нуно лудшым шке чон вургыжмышт, сылнылыкышт да вуймут-влакын чын улмышт дене сымыстарат, сылнымут тӱняш пураш да посна авторын творчествыж дене келгынрак палыме лияш таратат.
Аркадий Васинкин редактор семынат палыме. Тудо 1986 ий гыч тылзе еда савыкталтше сылнымутан да мер-политик «Ончыко» журналын редколлегий членже лийын, «История марийской литературы» тӱшка автор-влакын ямдылыме монографийын редакторжо.
Аркадий Афанасьевич 30 ий наре В.М.Васильев лӱмеш МарНИИЯЛИ-ште пашам ыштен, тышеч 22 ий литератур пӧлкам вуйлатен. Мутат уке, марий литературоведенийлан кугу надырым пуэн, материалже-влак тӱнямбал да Россий кӱкшытан энциклопедийлашке пурталтыныт.
Аркадий Афанасьевичын ӱмыржӧ 2008 ий 15 январьыште кӱрылтын. 2015 ий 8 декабрьыште шочмо Арбор школжын пырдыжеш лӱмешыже шарнымаш оҥам сакыме.
✍️ Савыкташ Геннадий Сабанцев ямдылен
Снимкыште: МарНИИЯЛИ-н литератур пӧлкасе пашаеҥже-влак(шола гыч пурлашке): Надежда Федосеева, Аркадий Васинкин, Софья Манаева да лаборантке Светлана Кучерова. 2001 ий.
Фотом Надежда Федосееван архивше гыч налме.
