Россий Федераций культурын сулло пашаеҥже, Марий Элын сулло журналистше, Козьмодемьянск олан почётан гражданинже Виталий Шкалинлан 1 майыште 75 ий темеш.
Геннадий Сабанцев
Кӱчыкын
Виталий Никифорович Шкалин Шернур районысо Ономучаш ялыште шочын. Шернур посёлкысо интернат-школышто, тысе кыдалаш школышто тунемын. 1966 ийыште Марий радиомеханический техникумыш тунемаш пурен. 1978 ийыште Озаҥ университетысе журналист пӧлкам тунем лектын. 1991 ийыште Российысе социально-политический институтым пытарен.
1977–1979 ийлаште Озаҥыште слесарь-сантехниклан, оптико-механический заводын газет редакцийыштыже пашам ыштен. Тылеч вара – Йошкар-Олаште «Пачемыш» сатирический журнал редакцийыште. 1988 ий гыч тудын тӱҥ редакторжо лийын. «Пачемыш-Оса» лӱман фирмым почын. 1992 ий гыч регионысо «Всё для вас» газетым лукташ тӱҥалын. 1995 ийыште тудын тыршымыж дене Козьмодемьянск олаште икымше гана «Бендериаде» сатир да мыскара фестиваль эртаралтын.
Литератур ден журналистикыште 1970-ше ийлаште тыршаш тӱҥалын. Фельетоным, мыскара ойлымаш-влакым возен. Кум книгам луктын. 2006 ийыште Россий Писатель ушемыш пуртымо.
Марий Эл Кугыжаныш Погынын, Марий Эл тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствын Чап грамотышт, «За преобразование Нечерноземья РСФСР» медаль, РФ Журналист ушемын «За заслуги перед профессиональным сообществом» чап палыж дене палемдалтын.
Нелылыкым сеҥаш – тудын койышыжо
Виталий Никифорович дене пырля мый шке жапыштыже лачак «Пачемыш» журнал редакцийыште пашам ыштенам, кусарымаш пӧлкан редакторжо ыльым, а Виталий Никифорович фельетон пӧлкам вуйлатен.
Фельетон – журналистикын эн неле жанрже, очыни. Тудым кажне журналистак, кеч-могай кугу усталыкан лийже, серен огеш керт. Тидлан шкешотан, посна талант кӱлеш. Тыгай шкешотан мастарлыкше Виталий Шкалинын улак. Тудо куштылго йылме дене, лудшылан оҥай лийже манын, лывыргын да тунамак пӱсын возен мошта. Саде пӱсӧ перо йымакыже логалше «геройлан», але, мӧҥгешла, «антигеройлан», чара коварчыж дене когартыше шокшо салмаш шичмыж семынак чучын докан. Мыняр гана фельетонист ӱмбак судыш пуэныт, кеч-кунамжат журналист эре чыныш лектын!
Виталий Никифоровичын эше пашам вораҥдарен моштымашыже пеш кугу, еҥ дене мутланымаште куштылго йылман, кӱлеш еҥым шке велкыже савырен мошта (кеч писын ойлымыж годым чылажымак кенета умылен шукташат ок лий; но тидыжым мыскара йӧре каласышым. – Г.С.). Шарналтеш, 1985 ий октябрь тылзыште, «Марий шыже» фестиваль кайыме жапыште, «Пачемыш» журнал редакцийыш вашлиймашке Моско уна-влакым – артист Александр Ширвиндт ден музыкант Левон Оганесовым – ӱжын конден ыле. Шым еҥан коллективыш нуно вуйым шупшде толыныт, шагатат пеле жапыште мутланен шинчымышт дене мыланна мыскара шӱлышан сылне пайремым пӧлеклышт. Тыгак кугурак ийготан журналист-влак шарнат дыр, кузе Виталий Никифирович Печать пӧртыш вашлиймашке Моско гычак писатель-сатирик Аркадий Аркановым ӱжын конден ыле…
1988 ийыште Виталий Шкалин «Пачемыш» журналын тӱҥ редакторжо лиеш. Кок-кум ийже паша эше икшырымын кая. Но 1991 ий гыч элыштына илышыжак тӱҥге-вожге весе лиеш. Но марий мыскара да сатир журналым кучаш, шаркалаш, моло савыктыш сатумат ужалкалаш кӱлын. Теве тунам Виталий Никифоровичын организатор моштымашыже тӱрыс почылтеш. Тудо киоск-влакым кучаш шонен пышта. А кузе нуным шке кидышке налаш? Тӱҥ редактор «Пачемыш-Оса» фирмым почеш да «Роспечатьын» чыла киоскшым налаш тӧчен онча. Да кертеш! Ты шотышто «Роспечать» дене икмыняр гана судитлалташат пернен, но Россий Федерацийын Кӱшыл арбитраж судшо 1994 ий кыдалне республикысе чыла газет киоскын (тыгайже шӱдӧ наре лийын) озажлан «Пачемыш-Оса» фирмым пеҥгыдемда.
«Пачемыш-Оса» экономикыште 2008 ийысе кризис марте илен да сай лектыш дене пашам ыштен. Но тиде ийын петырналтын, олмешыже Виталий Никифорович «Бендериаде» культур фондым почеш. Фондын полшымыж дене тудын илышыштыже, очыни, эн тӱҥ проектше умбакыже утларак пеҥгыдын вияҥын – «Бендериаде» фестиваль республикнан брендышкыже савырна.
«Бендериаде» – тудын «шочшыжо»
Чыным ойлаш гын, «Бендериаде» (кызыт вес семын лӱмденыт гынат) – тӱрыснек Виталий Шкалинын «шочшыжо». Тудо огыл гын, нигӧ моло тыгайым шонен ок му да вораҥдарен колтен ок керт ыле. Тидлан тудым илышысе тӱҥ пашажак – мыскара да сатир дене кылдалтмыже – шӱкалын.
«Бендериаде» лӱман сатир да мыскара фестиваль икымше гана 1995 ийыште эртаралтын. Тунам калыкшат ончаш пычырик гына погынен – вет тиде весела пайремын лӱмжӧ эше нигуштат йоҥгалтын огыл. Тудым кумдан палдараш Шкалинын журналист йолташыже-влак кугун полшеныт. Виталий Никифорович ты шотышто эн ончычак «Марий Эл» ГТРК-н тунамсе вуйлатышыже Владимир Иванович Оленёвлан кугу таум ышта. Варажым рӱдӧ савыктышлашке лектын. Поснак «Журналист» журнал редакций гыч коллегыже-влак мелын лийыныт: 1997 ийысе 10-шо номерыште уло эллан Марий Элысе мыскара пайрем нерген кумдан каласкаленыт.
Тыгак мыскара да сатир аланыште чот тыршыше, палыме руш писатель-влак: Григорий Горин, Аркадий Арканов, Анатолий Трушкин, Леонид Французов да икмыняр моло – Москошто мо кӱлеш дене кугун полшен шогеныт. Чылашт дене Виталий Никифорович сай йолташле кылым кучен. Поснак Аркадий Арканов ден Григорий Горин дене. Григорий Горинже дене Москошто чӱчкыдын вашлиеденыт. Виталий Никифорович дене икмыняр еҥ лийын гынат, Горин чылаштлан «Ленком» театрыш контрамаркым яра ыштен. Шкеже ты театрын штатысе драматургшо лийын.
Могай гына лӱмлӧ еҥ-влак «Васюкиш» (луд: Козьмодемьянскыш) тиде жапыште толын огытыл! Эсогыл (тидыжым, манмыла, Юмыжак кӱштен) тале, чапланыше шахматист-влак – тӱнямбал гроссмейстер Евгений Васюков (фамилийжак фествальлан келшыше!) ден тӱнян экс-чемпионжо Анатолий Карпов – иканаште шуко модшо дене сеансым эртареныт…
Фестивальын рӱдыжӧ – аукционышто 12 пӱкеным ужалымаш. Иктыштыже ончылгочак могай-гынат шергакан поянлык ургалтын. Пӱкен шотышто Шкалин кажне ийын мебельым лукшо иктаж-могай фабрик дене кутырен келшен, да тиде йӱла эртак шукталтын.
Но калыклан ты пайремыште эн чотшо писатель-юморист ден артист-влакын выступатлымышт келшен. Посна историй – телевизорым ончышо-влаклан чот келшыше «Аншлаг» мыскара программын артистше-влакым ӱжмаш. Нуно кеҥежым лач тиде кечылаште Юл мучко круиз дене лектыт манмым пален налмек, Виталий Никифорович программым вуйлатыше Регина Дубовицкаялан пӱтыралын. Тудыжо каласен: «Козьмодемьянскыш пурен лекташат ме тореш огынал, но круиз маршрутыштына ты ола палемдалтын огыл. Юл эҥер пароходство дене кутырен келыштараш кӱлеш». Тунам Шкалин Москош кудалын. А пароходствышто ойлат: «Регина Дубовицкая дене кутырен келыштарыман…» Икманаш, ваш умылымашке шумо. Тунам «Аншлаг» гыч чыла йӧратыме артист-влак Козьмодемьянскыш толын воленыт: Владимир Винокур, Евгений Петросян, Ефим Шифрин, Николай Лукинский, Михаил Евдокимов, Анатолий Трушкин, Клара Новикова да молат. Нуно Юл сер воктек погынышо калыклан моткоч сылне пайремым пӧлекленыт. Верысе йоча-влак эсогыл Ленин памятник ӱмбак, лишыл пӧртласе леведыш ӱмбак кӱзен шинчыныт – тунар чот «илыше» аншлаговец-влакым ужмышт шуын.
Виталий Шкалинын талантше шуко шӧрынан. Эше иктыжым палемден кодаш кӱлеш: тудо тыгак сылне, чоным тарватыше лирический ойлымашламат воза. Марий радиошто икмыняр тыгай ойлымашыж почеш инсценировкымат ямдылыме. Нуным колыштшо-влак кугу кумыл дене вашлийыныт.
Виталий Никифоровичым чапле лӱмгечыж дене шокшын саламлен, шкенжын кумылжат эре кӱшнӧ лийже манын, ме тудлан сай тазалыкым тыланен кодына.
Врезка:
«Двенадцать стульев» роман гыч:
«Шӱкшӧ керосин понар волгыдеш Остап путеводительыште лудын лекте:
«Кӱкшӧ пурла серыште – Васюки ола. Тышеч чодыра материалым, смолам, нийым, рогозам колтылыт, а тышке кӱртньыгорно деч 50 меҥге ӧрдыжтӧ верланыше кундемлан кумдан кучылтшашлык арвер-влакым кондат.
Олаште 8000 еҥ ила, 320 пашазан кугыжаныш картон фабрик, чойн левыктыше изи завод, сырам шолтышо да коваште завод-влак улыт. Тунемме заведений гыч, общеобразовательный деч посна, чодыра техникум уло».
– Положений, шонымем дене таҥастарымаште, путырак неле, – каласыш Остап. – Васюкиште илыше-влак деч оксам кӱрын лукташ мылам але шукташ лийдыме паша семын чучеш. А окса мыланна кумло теҥге деч шагал огыл кӱлеш…»
Снимкыште: Виталий Шкалин (пурлаште) 1-ше «Бендериадыш» толшо артист Семён Фарада дене пырля.
Фоторепродукций.
