✍️ Геннадий Сабанцев
2026 ий 2 январьыште Марий Элын калык писательже, Марий Эл культурын сулло пашаеҥже, Россий Федерацийын сулло журналистше Ипполит Лобановлан 75 ий темеш.
Лобанов Ипполит Иванович Курыкмарий районысо Немӹцсола ялыште кресаньык ешеш шочын. Школ деч вара кӱшыл шинчымашым Н.К.Крупская лӱмеш Марий кугыжаныш пединститутын историй факультетыштыже налын. Институт деч вара школышто историй ден географийым туныктен, ВЛКСМ Курыкмарий райкомын кокымшо секретарьжылан, КПСС райком инструкторлан ыштен, Совет Армийыште офицер (замполит) лийын служитлен. Тылеч вара, сулен налме канышыш лекмешкыже «Жерӓ» район газетыште журналистлан, тӱҥ редакторын алмаштышыжлан тыршен.
Кок гана Козьмодемьянск оласе калык депутат-влак Каҥашын депутатшылан сайлалтын.
Ипполит Лобанов сылнымутым возаш школышто тунеммыж годымак тӱҥалын. Икымше почеламутшо 1967 ийыште «Ямде лий» газетеш савыкталтын. Таче кече марте лу утла поэзий да прозо книгаже лектын. 1998 ий гыч Россий Писатель ушемыште шога.
Чыла шукташ тыршыше
Ипполит Ивановичым икымше гана ужшо-влакат тудын койышыштыжо шкешотан вий-куатым вигак палемдат. Тидыже талын мутланымаштыжат, тарваныл колтымаштыжат иканаште коеш. Тыгодым шоналтет: тыгай чулым айдемын усталык вийжат шуко шӧрынан. А вет тыгак. Ипполит Лобанов – поэт, прозаик, драматург, журналист, культурым да искусствым йӧратыше, ӱмыр мучкыжо спорт дене пеҥгыде кылым кучышо айдеме.
– Ала-кузе чыла шукталтын, – ойла юбиляр. – «Ала-кузеже»… Мылам чыла шӧрынжат оҥай, чоным сымыстарыше лийын. Кечывалым журналист семын тыршенам, газетланна статья-влакым возенам, кастене спорт тренировкыш коштынам, а йӱдым литератор паша авалтен. Эше чӱчкыдынак концертлаште выступатленам: гармоньым шокташ, кушталташ пеш йӧратем…
Юбилярнан серыме пашажым ончалаш гын, курыкмарий сылнымутышко да журналистикыш тудын пыштыме надырже кугу. Ипполит Лобанов, чыла самырык возышо семын, почеламут гыч тӱҥалын, но вийвалан лиймеке, прозыжат атыланен толын. Палемдышна: лу утла книган авторжо. 75 ийжымат сай прозо книга дене вашлиеш.
Серымаш лектышыштыже мом ойыртемын палемден кодаш лиеш? Ипполит Лобанов – чыла жанрыштат кыртмен тыршыше. Поэзийжым курыкмарий лудшо-влак пагалат, тудын мутшылан возымо ятыр мурым йӧратен мурат. Прозышто ятыр ойлымаш ден повестьше уло. Сылнымут прозо веле огыл, документальный прозыжат тӱвыргӧ саскан: шке кундемысе палыме еҥ-влак нерген шуко возен. Ты шотышто, мутлан, «Эдемын ик курӹм» («Айдемын ик ӱмыр») книгаже ойыртемалтеш. Тышке автор кумдан палыме землякше-влак нерген очерклам чумырен. Геройжо-влак коклаште Кугу сар годсо лётчик, Социалистический Паша Герой Семён Ванюков, Марий Элын сулло врачше Леонид Рыжков, Совет Ушем Герой Феофан Радугин, СССР спорт мастер Александр Таников, йылмызе-профессор Лидия Васикова, РСФСР-ын сулло артистше, Москосо В.Маяковский лӱмеш театрыште модшо Александр Лукьянов да молат улыт.
Тышеч ужына: Ипполит Ивановичын возымо пашаштыже сылнымутан литератур ден журналистике кид кученак ошкылыт.
Чоткыдо чон кӧрган, пеҥгыде йолан
Шкем вийвалыште кучаш тудлан ожнысек спорт полша. Ончылно каласышым: 75 ий темеш гынат, чулымын тарванылше айдеме.
– Мыйын чон кӧргемат чоткыдо, йолемат пеҥгыде, – мыскара йӧрерак ойла юбиляр. – А йолемже молан пеҥгыде? Изи годсекак кушташ йӧратем. Тунамак ечылан шӱмаҥынам. Варажым куржталмаш сымыстарен.
Спорт нерген Ипполит Ивановичын поэмыжат уло. «Чемпион» маналтеш. Тушто автор Виловат школышто физкультурым туныктышо Самуил Борисовым сӱретлен ончыкта. Самуил Пантелеевич шке жапыштыже ялысе спортсмен-влак коклаште СССР-ын чемпионжат лийын.
Ипполит Иванович шкежат куржталмаш дене сай сеҥымашке шуын. Куржталме корныжо тӱнясе ятыр элышке, эсогыл океан вес велкат намиен шуктен. Азий ден Тымык океан элласе модмашын ныл гана чемпионжо лийын, кок гана Европысо чемпионатыште (Германийыште да Турцийыште) бронзо призым налын, а Российыште шке таҥашыж-влак коклаште 100, 200 да 400 метрыш куржмаште ик гана веле огыл ончыл верыш лектын. Марий Элысе, Чувашийысе да Татарстанысе таҥасымашлаште мыняр гана лийын – шотлен от пытаре. Нине пошкудо регионласе литератор-влак денат чак кылым куча, возымыштым курыкмарлаш кусара. Тыгай келшымаш кылжылан Ипполит Иванович Чуваш национальный конгрессын «Чуваш калык ончылно суаплан» знакше да Чап грамотыж дене, Чуваш тӱвыра министерствын Таумутшо дене палемдалтын, Татарстан да Чуваш Республикласе спорт министерствын Чап грамотышт ден Таумутыштымат сулен налын.
– Мый спортсмен-любитель улам, профессионал омыл, кеч спорт эртак илышем пеленак кая, – манеш Ипполит Иванович. – Пединститутышто тунеммем годымак ече дене икымше разряд нормативым шуктенам, институтна верч РСФСР первенствылаште икмыняр гана таҥасенам. Мый пеҥгыдын ӱшанем: айдемылан, поснак пӧръеҥ рвезылан, шке капкылым изинекак шуарыман. Йочана годым ме телым эртак ече ӱмбалне лийынна, кеҥежым эҥерыште йӱштылынна, пасу пашаште тыршенна, шыже велеш пырчан да пареҥган мешакымат шуко нумалышташ логалын. Чыла тиде варажым нелылыкым сеҥаш, у кӱкшытыш шуаш полшен. Моктаныде ойлем: армийыште служитлымем годым 100 метрым тренировко деч поснак 11,2 секунд жапыште куржын эртем ыле. 56 ияшем годым таҥасымаште 100 метрым 12,9 секундышто, 400 метрым 59,9 секундышто куржынам.
Ипполит Лобанов тачысе 75 ияш кӱкшытшӧ гыч чылаланат тыге сугыньла:
– Илыш койышда тӱрлӧ шӧрынан лийже, кумылдан йодмо пашам шуктен шогыза, эре орвуян илыза, шкендам йӧратыза, спорт дене кылым кучыза, эртак поро пашам ышташ тӧчыза. Тунам кумылдат эре кӱшнӧ лиеш, тендам кеч-могай жапыштат самырык капкыланым да рвезе чонаным ужын, моло-влакынат кумылышт нӧлталтеш.
Ипполит Лобанов
Марий Эл – марий калык
Мо тугае Марий Эл сандалык?
Вигак каласем мый: марий калык!
Марий муро, марий мут йоҥгалтыт,
Олык-, курыкмарла куштен налыт.
А пеленна илат поро таҥ-влак:
Руш, татар да чуваш, куаналын.
Шукертак ушненна ме ик ешыш,
Улына чевер тӱрлӧ пеледыш.
Илышнаже ташла ий гыч ийыш,
Юл эҥер гай пога тудо вийым.
Вет Россий покшелнак – Марий Эл,
Шовычан, тувыран шочмо вел.
Писе жап наҥгая мемнам ончык…
Марий тувыр – чылтак чевер олык,
Ваче гоч тасма – ялт ӱжара.
Пеленна эре шке йылмына.
Марий йылме, йӱлана илат.
Марий Эл – темше лыҥ шурно клат.
У йоча-влак шуят курымнам тек,
Тек тема нунын йӱк уло мландым.
Телевизор конда лыҥ куаным:
Москоштат марий муро йоҥгалтын.
Тудым колын, ойлат: «Марий Эл!..»
А ялнаште пуста – ойгыра шочмо вел…
Марий Эл, Марий Эл, лий тый патыр!
Калыкемын айдем чотшо – ятыр.
Тек лӱмет курымла гоч йоҥгалтше,
Олык-курыкмарий кыл вияҥже.
Мый ончем кугу картым Российын –
Ме тышан илена ий гыч ийыш.
Муым тыште шкенан Марий Элым.
Арален кертына меак веле!
Олыкмарлаш Игорь Попов кусарен.
Снимкыште: Марий Элын калык писательже Ипполит Лобанов.
Фотом «Марий Эл» газет редакцийын архивше гыч налме.
