Эртыме корно
«Марий Эл» газетлан – 110 ий
Ошкыл почеш ошкыл
Тыге ме кушкынна да кушкына
Газетнан лӱмгечыжлан 18 апрельысе да 25 июльысо номерлаште тыгай вуймут дене лекше шарнымаште рӱдӧ марий изданийыште ыштыме паша корно йыжыҥла нерген возенам ыле. Ынде иктешлен ончалаш жап шуо.
Тыгай кужу корным эртыме жапыште газетнам мыняр тукым журналист еш луктын! Ик тукымым весе алмаштен, кугуракше самырыкым ямдылен, иктын тӱҥалме пашам весе шуен. Тыге келшен ыштыме кыл сай йӱлаш савырнен.
Ветеран-влак – ончылно
Газет редакцийыштына кызыт эн кужун – 49 ий! – Павел Шакиров ышта. Тудо пашам кусарыше семын тӱҥалын. Вара секретариатыш налыныт. А тушто кусарымаш ик тӱҥ обязанностьыш савырнен. Но кӧлан – кузе: кӧжӧ тыглай материалым кусарыме дене серлаген, а кӧлан официальныйым ӱшаненыт. Кокымшыжым ышташ поснак неле, но тудын вийже шутен, мастарлыкшат ситен. 2010 ийыште «Марий Эл. Официальный материалым савыктыше газет» посна изданийым лукташ тӱҥалмеке, документлам кусарыме паша тӱрыснек тудын вачыш возын.
Шарналташ гын, ончыч (кодшо курымысо 50-60 ийлаште) редакцийыштына сай кусарыше семын Александр Малинин ден Елизар Янгильдинын лӱмыштым ончыктеныт, вара (70-80 ийлаште) Василий Иванов ден Гельсий Зайниев чапланеныт, Варсонофий Иванов ден Владимир Изергин кугун полшеныт.
Газетнан вес ветеранже Вячеслав Смоленцевын пашаш толмыжлан 46 ий гын, 45 ийжым тудо ялозанлык йодыш дене кылден. Редакцийнан илышыштыже тыгайже лийынат огыл. Но ойлымыж почеш, жапше годым Борис Семёнов эре ты теме дене возен, санденак ялозанлыкым келгын пален. Республик мучко йытыным ончен куштымо нерген шонкалымашан материалже кум номер почела лекмым тачат шарна. Тунам тудо ялозанлык отделым вуйлатен. Вара ты пашам Алексей Авипов шуен. Тудат ойыртемалтшын возен, адакше тале очеркист лийын. А сулен налме канышыш лекмекышт, ты пашалан Вячеслав Смоленцев вуйын шогаш тӱҥалын.
Эртыше жапыште тудо чыла гаяк районышто, чыла гаяк огыл гын, шуко озанлыкыштыже лийын. Вет ялыш лекде, ял нерген возен от керт. Ялозанлык нерген тудо келгын пала – шкенжым мыняр-гынат агроном да зоотехник манын кертеш. Ты темылан возымо годым йодыш лекмеке, самырыкрак журналист-влак чӱчкыдынак тудын деке толын рашемдат.
Палынак кумдаҥын
Газетнан вес тӱҥ йодышыжо экономике дене кылдалтын. 45 ий ончыч редакцийыш толмем годым промышленность, строительстве да транспорт отделым Анатолий Андреев вуйлаташ тӱҥалын ыле. Тылеч ончыч ты пашам Давлет Исламов шуктен. Жапше годым тудо строительлан ыштен гын, ты отрасльым сайын пален. Тидын денак самырыкын кумылжым савырен: могай йодыш дене кушко каяш, кузе темым почын пуаш – чыла туныктен. Санденак тӱҥалше журналист ты теме дене возаш писын тунем шуын да отдел вуйлатыше марте кушкын. Анатолий Андреев келгын возымыж дене ойыртемалтын. Но тӱрлӧ амал дене редакций гыч кок гана Марий радиош кайыш да, пӧртылмекыже, вес темылан возаш тӱҥале.
А ты йодыш дене (тунам тудо вес семынрак – экономике да бизнес – маналташ тӱҥале) редактор лияш 25 ий ончыч мылам ӱшанышт, да кызытат ты пашам шуктем. Йодышыжо палынак кумдаҥын. Рынке экономикыш куснымо, бартер озаланыме, панкрутыш лекме, реформо каен шогымо пагытым почын ончыкташ кӱлын. Но мый тидлан мыняр-гынат ямде лийынам, вет возымо годым келгыш шыҥаш мылам келшен.
Экономике теме дене кылдалтмеке, ятыр неле йодышым шымлаш да проблемный статьялам возаш логале. Титакдымым титаканыш але йӧрдымыш лукмо-влак нергенат лийме семын серыме. Но шкешотан кӱкшыт семын «Калыкнан ончыкылыкшо тендам ок тургыжландаре?» рубрике дене лекше вашмутланымашлам шотлем. Тушто озанлык, предприятий да организаций вуйлатыше-влак дене экономикын социальный велже нерген мутланыме да лудшым шонкалаш таратыме. Тидын годым ончычсо тале публицист-влак Василий Иванов ден Варсонофий Иванов, собкор-влак Леонид Яндаков ден Леонид Павлов, шкемын деч кугурак Анатолий Андреев гай журналист-влакын возымыштым ончен тунемме манынат кертам.
Кӧ деч гынат, молан гынат
Газет пашанак тыгай: тушко нигӧат ямде журналист толын огыл, тидлан кӧ деч гынат, молан-гынат тунемме. Редакцийышкына чӱчкыдынак пурен лекше ветеранна Людмила Иванова жапше годым Иван Алексеев деч тунеммыж нерген ойлен ыле. А варарак пашаш толшо Галина Кожевникова гын Людмила Иванова дене пырля ыштымыжым порын шарналта. Эре тыгак лийын. Иван Алексеев тӱрлӧ – ялозанлык, серыш, совет паша, партийный илыш – отделыште ыштен. Тудо тӱрлӧ темылан возен кертын, тӱрлӧ еҥ дене кылым муын моштен. Чолгалыкшылан кӧрак отдел вуйлатыше, а вара тӱҥ редакторын алмаштышыже марте кушкын.
Людмила Ивановалан, пашаш толмекыже, вигак «Ӱдырамаш корно» мужыр лаштыкым кучыктен пуэныт. Ончыч тудо ӱдырамаш-влакын куанышт да ойгышт нерген возен шоген гын, вара утларакше шоҥгыеҥ, тулык йоча, шкет ача але ава-влакын пӱрымашышт дене вургыжаш таратен. Тунам тиде лаштык ик эн лудалтше лийын. Редакцийыште ыштымыж мучко тудо социальный илышым келгын почын ончыктен. Мастарлыкшым да порылыкшым шотыш налын, самырык журналист-влакымат ик гана веле огыл туныктымо шот дене пеленже пеҥгыдемденыт.
Галина Кожевниковат тудын дене практикым эртен. «Людмила Иванова деке логалмемлан эре таум ыштем. Тудо мыланем эрыкым пуэн. Каласен: «Мо тыланет келша, тидын нерген возо. Мый тыйым шке темем кышкарыште кучаш ом тӱҥал». Тыге ок ыште гын, журналист пашаш ала омат тол ыле», – манеш шкеже. Ту жапыште социально аралалтдыме-влак нерген теме пӱсын шоген. Самырык журналистат тидым шижын шуктен да удан огыл почын ончыктен.
Вес возышо Антонина Атлашкина толмеке, нуно коктын канализаций люкыш тушто илыше бомж-влак деке пурен кутырашат, шала койышан ӱдыр-влакын погынымо верыш миен лекташат ӧрын але лӱдын шоген огытыл. Коктынак артист-влакын сцене деч ӧрдыжысӧ илышышт нерген «Чарша шойыч» лаштыкым шонен луктыныт. Чаманен каласаш логалеш, Антонина вара паша гыч кайыш. Но оҥай темылан лаштык ыш йом – тудо весе-влак деке кусныш. А Галина Кожевникова, «Ӱдырамаш-влаклан посна лаштык уло гын, пӧръеҥ-влаклан молан лийшаш огыл?» манын, пӧръеҥ-влаклан пӧръеҥ-влак нерген «Арслан» лаштыкым лукташ тӱҥале. Тӱҥ редактор келшыде кертын огыл. Тыштат оҥайын возен моштымыж дене лудшым савырыш. А тӱҥ темыже кызыт – образований да «Школ йолгорно» лаштык. Школ ден туныктышо-влакын пашаштым почын ончыктымылан тӱткышым ойыра.
Ты лаштык гыч – паша корныш
Жапше годым тыгак «Рвезылык» лаштык лудшо-влаклан келшен. Эрик Петровын редакцийыш толмекыже, тудо у тӱсым нале – «СТИП» («Самырык тукым илыш пӧрдемыште») лие. Шольыжо Александр Петров алмаштымекат, тыгай лӱм денак лекте. А шӱжарышт Любовь Камалетдинова пашаш ушнымеке, утларак келшышылан шотлымо «Тошкалтыш» лӱмым нале. Чынжым ойлаш гын, тӱҥалше шагал огыл журналист ты лаштык гыч паша корныш ушнен. Кӧжӧ вара кӱшкырак кӱзен, кӧжӧ паша гычшат каен. Да угыч ты лаштыкым тӱҥалше журналист Лидия Шабдаровалан кучыктен пуышт. Тудак вара «Йоча тӱня» лаштыкым лукташ пиже. Кызыт тӱҥ пашаже весе гынат («Марий Эл» сетевой изданийын редакторжо), нине лаштыклам ок йомдаре. Эше «Майатул» лаштыкым вӱда.
Опытым погышо Любовь Камалетдиновалан «Ӱдырамаш корно» мужыр лаштыкым ӱшанышт. Тудат ик эн йӧратыме лаштыкын лӱмжым ыш волто. Тӱҥ темыже – ава, ӱдырамаш, пелаш – тудак кодо. Тылеч посна еш, йоча ден ача-ава, ава лийше ден шешке кокласе кыл психологын аклымыж гоч ончыкталтеш. Илыш историйланат вер ойыралтеш. Тудак «Ю тӱня» лаштыкым лукташ тӱҥале. Но темын аҥысыр улмыжым шижын, тудым мыняр-гынат кумдаҥдыш – «Ӧрыктарыше тӱня» маналте тенийысе идалыкын кокымшо пелыж гыч. А эн йӧратыме темыже – оҥай еҥ дене вашлиймаш. «Тудын возыдымо оҥай еҥже эше кодын мо?» – манынат, йолташыже-влак коклан воштылалыт.
Шымлызе-влакланат эҥертыме
Лийын тугай жапат, газетна дене шымлызе-влак Михаил Сергеев ден Ксенофонт Сануков пеҥгыде кылым кучен шогеныт. Нунак «Шочмо кундемна» лаштыклан материалым ямдыленыт. А жапышт шыгыр лиймеке, ты сомылым МарНИИ пашаеҥ Иван Андреевлан шуяш, эсогыл газет пашаш куснаш темленыт. Тудын возымыжо газетыште тылеч ончыч икмыняр гана савыкталтын гын, келшен веле. Редакцийыштына ыштыме кок ий утла жапыште тылзе еда тыгай лаштыкым луктын. Тылеч посна «Марий йӱла» рубрикым почын да ты темылан возымыжо арня еда савыкталтын. Ойлымыж почеш, чылаже шӱдӧ утла публикацийже лектын. Но вара тудо кугурак вес пашаш куснен. Тунам «Шочмо кундемна» лаштыкым тӱҥ редакторнан алмаштышыже Василий Иванов вӱден, вет тудым йомдарыме шуын огыл.
Редакцийыш самырык журналист Маргарита Иванова толмеке, тиде пашам тудлан ӱшаненыт. Мутат уке, тӱҥалшылан тыгай темылан возаш куштылго лийын огыл, сандене угыч Ксенофонт Сануков дене кылым ыштыме. Вара ты лаштык историй дене кылдалтше лие. А самырык журналист краеведений темылан кумылаҥе веле. «Йошкар-Олан ик уремже» у лаштык шочо. «Кугу Какшан» заповедник дене «Ир пӱртӱс» лаштыкым лукташ тӱҥальыч. Вара Маргарита Иванова 10 ий «Сурт-пече» газетнан шеф-редакторжылан ыштыш. Кызыт тазалыкым аралымаш да социальный илыш йодышлан вуйын шога, Марий парламентын пашажым почын ончыкта.
Мер илышат, йӱлат…
Ончыч мер-политике илыш, исполнительный ден законодательный орган-влакын пашашт нерген ветеранна Борис Шамиев пеш чолган возен шоген. Иктаж-могай мероприятийыште лиймыж деч вара тудо эрденак ямде материалым конда ыле. Тыгай писылыкшылан шукынжо ӧрыныт. Паша гыч кайымекыже, тиде темым тӱҥалше журналист Светлана Пехметовалан пуышт, вет тудо шкежат мер илыш дене кылдалтше лийын. А чонжылан йӱла теме утларак лишылын чучын. Сандене Иван Андреевын тӱҥал кодымыжым шуйыш. Тымарте «Марий йӱла» рубрика дене посна материал савыкталтын гын, тудо ты темылан «Кугезе йӱла» лаштыкым ямдылаш тӱҥале. А мер илыш нерген «Марий тӱня» мужыр лаштыкыште кумдан каласкален.
Тидын годымак тудо мер пашаеҥ, Финн-угор калык самырык-влак ассоциаций дене кылдалтше лийын гын, родо-тукым-влак нергенат возыде кертын огыл. А вара лач ты йодыш дене редактор лие. Тыге «Майатул» лаштыкым шочыктыш. Калыкнан рӱдыжлан шотлалтше посна теме – йылме, йӱла, бренд – дене материалым «Тамга» рубрике дене лукташ тӱҥале. Чолгалыкшылан кӧрак тӱҥ редакторын алмаштышыжлан, вара тӱҥ редакторлан шогалтышт. Тудын темыжым моло журналист-влак шуйышт.
Мер-политике да йӱла йодышлан кызыт Светлана Носова вуйын шога. Ончыч тудо мер организацийла да религий (тӱҥ шотышто православный) нерген возен гын, вара марий мер толкын да марий юмынйӱла йодышлам ешарен пуышт. Эше историй да краеведений темым ӱшанышт. Ужыда, могай кугу кумдыкым авалташыже перна. Но журналисткына чолга, мер мероприятийла кокла гыч шукыштыжо шке лияш, шке шинча дене ужын возаш тырша.
Онар тукым да патырлык
Спорт, элым йӧратыме да аралыме шӱлышеш шуарыме йодыш дене газетыштына ончычат шукын возеныт, но Елена Эшкинина наре – шагалже. Тудо республикыштына да ӧрдыжтӧ мемнан-влакын ик таҥасымашыштымат ончыктыде ок кодо. Кугуракышкыже миенак толаш кумылан. Да шкенан республик кӧргыштӧ веле огыл, ӧрдыжкат. Тыге Казаньыште синхронно иймаш дене тӱнян чемпионатыштыже, Чебоксарыште куштылго атлетике дене Российын чемпионатыштыже лийын. Коми кундемыш землячкына, тӱня мучко чапланыше ечызе Нина Селюнина-Рочеван шуаралтме ече базыш миен коштын. Таҥасымаш нерген увертарыме дене гына ок серлаге, тыгак спорт дене кылдалтше, ойыртемалтше спортсмен але тренер-влак нерген «Онар тукым» лаштыкым луктеш.
Вес темыж дене «Патырлык» лаштыкше палдара. Элым йӧратыме да аралыме йодыш ончычат ончыкталтын, а кызыт, СВО жапыште, тидын шӱлышеш шуарыме йодыш тӱҥыш савырнен. Кундемна гыч тусо кредалмашеш вуйым пыштыше мыняр еҥ нерген тудо чон тарватышын возен. Нунын ешыштлан, тушеч сусырген толшо ветеран-влаклан полшымо, тушко гуманитар полышым колтымо нергенат эреак увертарен шога. Да ты темым почын ончыкташ моло журналист-влакат полшат.
Кӧм шарнат, кӧ деч тунемыт
Газетыштына тӱвыра ден сымыктыш йодышланат эреак кугу тӱткыш ойыралтын. Мемнан таҥаш-влак Эврик Анисимовын ты темылан келгын возымыжым шарнат. Варашрак толшо-влак Юрий Григорьевым сай велым палемдат. Кызыт ты йодышлан вуйын шогышо Алевтина Байкова, ойлымыж почеш, школышто тунеммыж годымак «Марий Эл» газетым лудшыжла, Юрийын театр да артист-влак нерген возымыжым эскерен да акым пуэн моштымыжлан ӧрын. А университет деч вара редакцийыш толмекыже, ик жап пырля ыштен. Но кенета черланен, паша гыч кайымекыже, ты йодыш дене редактор лияш самырык журналистлан ӱшаненыт. Тунамат тудын корреспонденцийлажым ончен тунемын.
Тыгак тӱҥ редакторын алмаштышыжлан ыштыше Светлана Белкова тудлан ой-каҥаш дене полшен. Вет шкежат ты теме деч ӧрдыжтӧ шоген огыл, жап лийме семын палыме артист, чапланыше композитор-влак нерген возен. Сулен налме канышыш лекмекыже, ветеран Марий драмтеатрыште литератур ужашым вуйлатыме пашаш куснен гынат, нунын кокласе творчестве кыл кызытат шуйна. А самырык журналист тылеч вара палынак кушкын, опытымат поген шуктен. Тӱвыра, театр, сымыктыш нерген веле огыл лаштыклам луктеш, «Чарша шойыч» лаштыкланат у шӱлышым пуртен.
Ваш полшен ыштат
Ончыч редакцийысе фотограф-влак тӱҥ шотышто фотом гына ыштеныт гын, пытартыш лучко ийыште материалымат возаш тӱҥалыныт. Жапше годым, Марий Эл вуйлатышын пресс-службышкыжо куснымо деч ончыч, Денис Речкин тыгай мастарлыкше дене ӧрыктарыш. А кызыт Михаил Скобелев фотож дене веле огыл куандара, перожымат пӱсемден толеш. Мом ыштет, кызыт журналист-влак шкештат фотом войзат, сандене фотограф-влакат текстым возыде огыт керт. Тыге ваш полшен ыштат.
Ваш полшымаш, вашла эҥертымаш, иктын тӱҥалмым весын шуйымаш рӱдӧ марий газетнан йӱлашкыжак савырнен. Чын журналистлан тышке корно нигунам петырыме огыл. Жапше годым Лидия Семёнова «Марий коммуна» гычак журналист корныш шогале, вара «Ямде лий» газетыш кусныш да тӱҥ редактор марте кушко. Сулен налме канышыш лекмешке, ты пашам шуктыш да угыч шочмо газетышкыже пӧртыльӧ. Ончыч сылнымут йодыш дене редакторлан ыштыш, кызыт – тӱҥ редакторын алмаштышыже.
Марий Элын калык поэтше Геннадий Сабанцеват Тора Йӱдвелке пашам ышташ кайымыж деч ончыч ик жап сылнымут йодышлан вуйын шогыш, ынде угыч ты пашашке пӧртыльӧ. Тугеже ты йодыш денат сылнымут мастар-влакын тӱҥал кодымо поро йӱлашт умбакыже шуйна.
«Марий Эл» редакций пашам ышташ шонышылан да ыштен кертшылан, газетнан йӱлажым пагалышылан да шуен толшылан эре почмо.
Юрий ИСАКОВ,
Марий Элын да Россий Федерацийын сулло журналистше.
Снимкыште: «Марий Эл» газетын пашаче ешыже. 2025 ий.
Михаил Скобелевын фотожо.
