МарНИИЯЛИ-н директоржо, филологий науко кандидат, доцент Людмила Григорьеван институтын 95 ияш лӱмгечыжлан Марий Эл Радиолан пуымо интервьюжо негызеш науко рӱдерын илышыжым, пашажым умбакыже шергалына.
– Людмила Яковлевна, Совет элнан да Марий Элнан историйыштыже моткоч келге кышам эше ик неле пагыт коден – Кугу Отечественный сар. 1941 ийыште Марий шанче институтым петырашат логалын…
– Кугу Отечественный сар тӱҥалмеке, шымлызе-влак элым аралаш каяш кумылым вигак ончыктеныт. Тунам нуно вийвал пагытыш шушо, самырык лийыныт да шукынжо пӧръеҥ-шамыч. Мутат уке, институтым петыраш логалын. Кеч-могай неле пагытыштат науко, туныктымо, тӱвыра да моло пашат вияҥшаш – тидым умыленыт, тыге 1943 ийыште институт уэш почылтын. Чаманен каласаш логалеш, шымлызе-влак кокла гыч шукышт сарыште вуйым пыштеныт. Ме, нуным шарнен, институтыштына посна стендым ыштенна. Сеҥымаш, Талешке кече-влакым палемдыме годым, порын шарналтен, тушко пеледышым пыштена, самырык-влаклан каласкалена.
– Ик жап гыч институт дене шке паша корныжым кумдан палыме да пагалыме шанчыеҥ Валериан Васильев кылден.
– Институтым почаш негызым пыштыме пашаш ушнышо-влак коклаште Валериан Михайловичат лийын, но штат пашаеҥ семын тудо 1944 ий гыч ышташ тӱҥалын. Тунам шымлыме пашам чыла велымат – йылме, сылнымут, этнографий, религиоведений, историй, моло – вияҥден колтыман ыле. Специалист-влак ситен огытыл, сандене кажне шымлызылан лач ик направлений дене веле огыл, моло ужаш денат тыршаш логалын. Тудо жапыште музыковеденийым, мурым, нотым палыше шымлызе-влак пашам ыштеныт. Валериан Михайлович шкежат экспедицийлаште муро-влакым вигак нотыш пыштен. Арам огыл ме тудым учёный-энциклопедист манына, йылмынам вияҥдымаште надырже моткоч кугу. 1947 ийыште кандидатлык диссертацийым арален, 1957 ий гыч – йылме науко дене икымше докторна. Сар жапыште да сар деч вара Валериан Михайлович Васильев институтышто тыршыше-влаклан нелылыкым сеҥен лекташ таратен шогышо вий-куатан еҥ лийын. 1983 ийыште институтлан тудын лӱмжым пуэныт, тидын дене моткоч кугешнена, тиде пеш сай.
Сар деч вара совет калык, волгыдо ончыкылыклан ӱшанен, тыршен пашам ышта, науко пашаштат тыгак. Тыште Яков Андреевич Эшпайын лӱмжым палемден кодыде огеш лий. Моткоч кугешнена: 1947-1953 ийлаште тудо мемнан институтышто пашам ыштен. Тений шочмыжлан 135 ий, а Андрей эргыжлан 100 ий темме вашеш республикыштына кумдан палыме музыковед Наталья Валерьевна Мушкина Яков Андреевичын институтышто пашам ыштымыж жапыште чумырымо мурпогыжым савыктен луктын. Тиде книгам моткоч кӱлешанлан шотлена да кӱкшын аклена. Историйым шымлымаште кугу надырым Алексей Васильевич Хлебников пыштен. Тыгак 1946-1951 ийлаште мемнан дене чуваш шымлызе Николай Васильевич Никольскийын тыршымыжым палемдыман. Тудо Марий кундемын историйжым акрет жап гыч тудо пагыт марте шымлен, книгагудыштына рукопись семын аралалтше материалже уло. Мемнан книгагудына моткоч поян, южгунамже тыгайже тӱнямбалнат уке гай чучеш. Тушто моткоч шуко материал, ойыртемалтше книга-влак улыт.
Марий археологий экспедицийлан негызым пыштымаште Альфред Хасанович Халиковым кугун тыршымыжым палемдыман. Татар шымлызе Марий археологий экспедицийын икымше вуйлатышыже лийын. Шушаш ийыште тиде экспедицийлан 70 ий темеш, ты лӱмгечылан кызытак ямдылалтына. Марий археологий экспедицийын надырже – калыкнан акрет годсо историйжым шымлымаште. Марий калыкнан веле огыл, Марий кундемын, Российысе моло кундемын историйыштым шымлымаште археолог-влак поснак кугун тыршат. Лач археологий арверым, археологий шарныктышым шымлен, эн-эн акрет жапыште мо лиймым пален налын кертына. Историйым пӱчкаш огеш лий. Мыняр кертына, тунар келгыш пурен шымлышаш улына.
– 1960-1980-ше ийла – институтын историйыштыже посна йыжыҥ. Тудо жапыште социализмым чоҥымаш, пашазе калыкым чапландарымаш амал дене экономике, ялозанлык, чодыра озанлык, моло виктышыштат шымлызе-влак виян тыршеныт. Тиде жапыште могай вашталтыш лийын?
– 1960 ий гыч Марий шымлыше инстиутын да Российысе наукын вияҥмаштыже эн пиалан жап, классический манын каласашат лиеш. Молан манаш гын лач ты пагытыште наукым вияҥдаш сай йӧн почылтеш. Ондак институтышто 15-20 шанче пашаеҥ тыршен гын, а ты пагытыште – 40-45 шымлызе. Тиде моткоч кугу сеҥымаш. Тунам вуйлатыше Иван Степанович Галкин лийын. Шанче пашам да институтым вуйлатымаште эн шуко – 22 ий утла – лач тудо тыршен. Тунам целевой академический аспирантур, докторантур почылтыт. Моско, Ленинград, Тарту школ-влак дене кылна вияҥеш. Марий пединститутым тунем лекше студент-влакым целевой аспирантурыш тунемаш колтымо. Нуно, сай шинчымашым налын, шочмо кундемыш пӧртылыныт, наукынам вияҥдаш тӱҥалыныт. Тыште поснак палемдыман Иван Григорьевич Ивановым, Дмитрий Егорович Казанцевым, Анатолий Николаевич Куклиным да молымат. Варажым нуно доктор лийыт да йылме наукым, топонимике ужашым вияҥдымаште, исторический лексикологий, исторический грамматикым, таҥастарен шымлымаште, компаративистикым вияҥдымаште кугу кӱкшытан паша-влакым савыктат. Калык ойпого пашам, фольклористикым вияҥдыме шотышто палемдыман Виталий Александрович Акцориным. Тудо институтыштына 40 ий утла тыршен. Шымлыме пашаже-влакым лудат да шонет: тыгай келге шымлымаш! Александр Ефимович Китиков 30 ий утла пашам ыштымыж жапыште тыгай поян материалым поген! Тидын годымак «Свод марийского фольклора» серий дене лекше книга-влакым савыкташ тӱҥалын, ме кызыт ты пашам умбакыже шуена. Ким Кириллович Васин сылнымутым вияҥдымаште тиде пагытыште кугу надырым пыштен. Кодшо ийын шочмыжлан 100 ий теммыжлан тудлан Йошкар-Оласе илыме суртыштыжо мемориал оҥам почна. Дмитрий Михайлович Кульшетов музыковед семын палыме, тале композитор – чыла пашажым савыктенат шуктен огыл. Тудын погымо кугезе марий муро-влакым посна книга дене савыктен лукташ гын, моткоч сай ыле. Геннадий Андреевич Сепеев – тале этнографна, институтыштына 44 ий тыршен. Ужыда, теве могай шымлызе-влак лийыныт мемнан институтышто! Тынар ий дене ик верыште пашам ыштымышт шочмо кундемнан, калыкнан моткоч кугу патриотшо, энтузиастше улмышт нерген ойла.
Тиде пагытыштак кок томан «История Марийской АССР» книга республикысе чыла учёный-влакым ушен: тудым ямдылымаште тыгай тӱшка паша икымше гана эртаралтын.
1977 ийыште институтыш Виктор Степанович Соловьёв пашам ышташ толеш. Кумдан палыме философ, шке шочмо калыкше, кундемже верч йӱлышӧ да тыршен пашам ыштыше айдеме. Тудо пагытыштак экономике секторым социологий секторыш кусарат, 2027 ийыште социологий пӧлкалан 50 ий темеш. 1983-шо ийыште тиде пӧлкам Иван Фёдорович Васильев вуйлаташ тӱҥалеш, варажым тудо ятыр ий Марий Элын экономике министржылан тыршен. Тений тудым лӱмгечыж дене саламленна. Ме шкенан ветеранна-влакым огына мондо. Нунын дене вашлиймаш куандара, тыгай годым ветеран-влак шке жапысе науко ойыртемым каласкалат, институт илыш нерген шарналтат. Тыгай йӧн дене пайдаланен, нунылан таум каласена да таза лияш тыланена.
Умбакыже лиеш
Лаштыкым Галина Кожевникова ямдылен
