Республикыштына 11-17 августым Шӱм-вӱргорно чер дене черланыме деч аралалтме арня семын увертарыме.
Организмыште палдырныше иктаж ситыдымаш деч аралалтме годым эн ончычак тудын вияҥме амалжым рашемдыман.
Шӱм-вӱргорно чер дене эн ончычак кӧмыт черланен кертыт?
Специалист-влак черланен кертме лӱдыкшым кок тӱшкалан шелыт, тиде:
- пеш нелын кораҥдалтеш але йӧршын огеш чакне;
- келгыш кайыме деч шке эскерен кертына.
Икымше тӱшка айдемын ийготшо, пӧръеҥ але ӱдырамаш улмыжо да наследственность дене кылдалтын. Ийготым погымо семын шӱм-вӱргорно чер дене черланен кертме лӱдыкшӧ кугемеш, сандене тудым вияҥдыше моло амаллан тӱткышым ойыраш кӱлеш. Лачшымак мом эскераш лиеш?
- Таза илыш-йӱлам кучыза. Шӱм ден вӱргорнын тӱҥ тушманыштлан арака ден тамак шотлалтыт.
- Физкультур дене таҥлалтса. Шагал тарванылме годым шӱм лушка, тидлан кӧра шуко чер вияҥаш тӱҥалеш.
- Чын кочса. Организмышке утыждене логалше коя, шинчал да сакыр вӱргорно давленийлан кугемаш, холестеринлан шукемаш амалым ыштат.
- Стресс деч аралалтса. Тудо шӱмын пашажым локтылеш.
- Капкыл нелытым эскерыза. Уто нелыт шӱмын пашажым локтылеш.
Шӱм-вӱргорно системылан эше мо зияным ышта?
Шӱм-вӱргорно чер тазалыкыште палдырныше моло ситыдымаш денат чак кылдалын. Мутлан, сакыр диабет дене: вӱрысӧ сакырын нормо деч шуко улмыж годым вӱргорно локтылалтеш, атеросклероз, гипертоний, моло ситыдымаш вияҥын кертыт. Коям погымо годым шӱмын пашаже нелемеш, верге чер вӱргорно давленийлан кугемаш амалым ышта.
Шӱм-вӱргорно чер дене черланен кертме лӱдыкшым кузе иземдаш?
- Икымше профилактике эше таза айдеме-влаклан темлалтеш:
- тамакым кудалтыза. Таза илыш-йӱла шӱм чер дене черланен кертме лӱдыкшым иземда;
- чын кочса. Вӱргорно таза лийже манын, рационыш лийме семын шукырак емыж-саска ден пакчасаскам пуртыза, а коя ден шинчалым иземдыза;
- физически чолга лийза. Шӱмын пашажым саемдышашлан организмлан келшыше нагрузкым ыштыза – йолын коштса але ийза;
- капкыл нелытым эскерыза. Капкыллан келшыше нелыт шӱм ден вӱргорным кугу нагрузко деч арала.
- Кокымшо профилактике шӱм-вӱргорно чер дене черланен кертше-шамычлан виктаралтын. Нине еҥ-влак уке-уке да вӱргорно давленийын кугеммыжым шижыт, тыгак холестеринын нормо деч шуко улмыжым палат. Темлымым шотыш налаш огыл гын, чер вияҥын веле огыл, эсогыл пӱсемын кертеш. Сандене:
- диспансеризацийым шке жапыштыже эртыза;
- тӱрлӧ анализ да шымлымаш (ЭКГ, УЗИ) полшымо дене шӱм ден вӱргорнын тазалыкыштым тергыктыза.
- Кумшо профилактике шӱм-вӱргорно черым, мутлан, инфарктым але инсультым, чытен лекше-влаклан полша. Тыгай еҥ-шамычлан реабилитаций: физический упражнений-влакым иктыш ушымо специальный программе, келшыше препарат, рецидив лийын кертме деч тазалыкым чарныде эскерымаш – кӱлеш.
Пытартыш ийлаште шӱм-вӱргорно чер деч аралалтме аланыште кызытсе йӧн-влак кумдан кучылталтыт:
- пелен коштыктымо тӱрлӧ устройство. Фитнес-браслет да смарт-шагат полшымо дене кидшерын чӱчкыдылыкшым, вӱргорно давленийын кугытшым да молым кызытсе жапыште эскераш лиеш. Тиде шӱм-вӱргорно системын начареммыжым жапыштыже ужын шукташ да медикын полышыжлан эҥерташ сай йӧным ышта.
- генетический тест-влак. Кызытсе технологий шӱм-вӱргорно чер дене черланен кертмым наследственностьым терген рашемден кертеш. Айдемын тыгай генже-влак улыт гын, шӱм-вӱргорно чер дене черланен кертме лӱдыкшӧ ий еда кугемын кертеш, да врач-влак тудын деч аралалтме мере-шамычым палемдат;
- ик тичмаш йӧн. Таче врач-влак кугу тӱткышым таза илыш-йӱлам кучымылан, шкемшижмашым эскерымылан да стресс деч аралалтмылан ойыраш темлат. Пеҥгыде тазалык медикаментым жапыштыже йӱмӧ дене веле огыл, тыгак стресс ваштареш сайын шоген кертме дене кылдалтын.
Икманаш, шӱм-вӱргорно чер дене черланен кертме деч аралалташ манын, эн ончычак илыш-йӱлам вашталтыман, медицине велым жапыштыже тергалтман, врач палемдыме эмым йӱман.
Светлана КОЛЕЗНЕВА,
Марий Эл Тазалык аралтыш министерствын эмлыме-профилактике полыш да лицензирований пӧлкажын начальникше.
Маргарита Иванова ямдылен.
Марий Эл Тазалык аралтыш министерствын фотожо.
