Лӱмгече
Шкежат шуаралтын, весымат шуарен
Морко район Шӱргесола ялын эргыже, Марий Элын сулло журналистше Леонид Кудряшовын шочмыжлан – 85 ий.
Чылажат фельетон гыч тӱҥалын
Леонид Михайлович «Марий коммуна» газетыште 1968 ийыште пашам ышташ тӱҥалын. Тунам мый улыжат лу ияш лийынам. Но тудын нерген мыняр-гынат паленам. Да рӱдӧ марий газет гочат огыл, а «Пачемыш» койдарчык да мыскара журнал гоч. Тунам вет ялыште ик изданийым веле огыл налме. А молан лачак журнал гоч?.. Тушто мылам лишыл еҥ, Кокласола сельпошто председательлан ыштыше ачам, нерген фельетон савыкталтын ыле. Ала-могай изи экшыкым пуэн овартыме да койдарен ончыктымо тунам чынжымак ӧрыктарен. Возышо авторжо шылтышлӱм дене «Л.Михайлов» манын ончыкталтын. А кӧжым да кушто ыштымыжым ачам пален. Тунам тыгай савыктыш почеш кӱшыл организацийыште вигак мерым ышташ пижыныт. Сандене ты амал денак ачамлан паша гыч каяшыже логалын.
Но тидын нерген монденамат ыле. 1980 ийыште, Марий кугыжаныш университетым тунем пытарен, «Марий коммуна» газет редакцийыш пашаш толмем годым «Л.Михайлов» манын возышо еҥжат тыште лийын огыл. А эн оҥайже – мыйым информаций да фельетон отделыш пашаш нальыч. Мо шонеда, Леонид Кудряшовлак фельетоным да койдарчыкым возгалаш тӱҥальым. Кеч тудо ты отделыште огыл, тӱҥалтыште литпашаеҥлан, вара промышленность, строительство да транспорт отделыште ыштен, а пытартыш жапыште тудымак вуйлатен. Но тунам фельетоным моло отделыштат моштымышт семын возеныт. Мыйымат ты сомыл сылнымут деке лишыл улмыжо да пӱсылыкшӧ дене савырале. Эсогыл опытан-влак коклаштат сайын аклен ойлышо-влак ыльыч.
Но кажне тыгай койдарчык але пӱшкылмӧ шотан материал деч вара кӱчык отчет действенность шот дене кӱшыл органыш колталтын. Шылтален да титаклен ончыктымо еҥлан тылеч вара шижтаренат але тудым паша гычат кораҥден кертыныт. Чын огыл возымыланат мутым кучыктеныт. Сандене тыгай произведенийым утларакше калык контрольын але вес органын тергыме материалышт негызеш возымо. Туге гынат тургыжланыме, кӧ нерген возымо еҥжымат чаманыме. А кунам мый ачамым тидлан верчынак паша гыч кораҥдыме нерген шарналтышым, вигак ты сомыл деч йӱкшышым да армийыш кайыме дене утлышым.
Мутым вискален кучылташ
Службо деч вара секретариатыш, ты пашам палышын кайымыж деч вара газетым макетироватлымашке, нальыч. Но тунамат возымым шым чарне, фельетоным огыл гын, моло оҥай материалым серен шогышым. А 1989 ийыште газет редакцийыш Леонид Кудряшов пӧртыльӧ. Тунам гына мый тудым лишыч пален нальым. Но ик ганат йоча годсо ӧпке нерген мутым шым лук. А тудо ала-молан йӱштынрак ончен. Ала мылам тыге чучын. Газетнан тӱҥ редакторжын алмаштышыжлан толын гын, ала должностьшо тыгай лияш таратен. Адакше вет тудым партий обком гыч колтеныт. Латик ий ончыч тышеч Горький (кызыт Нижний Новгород) оласе кӱшыл партийный школыш каяш темленыт. Тунем толмекыже, 1980 ийыште КПСС обкомыш инструкторлан налыныт, СМИ дене кылдалтше секторым вуйлатен. Индеш ий обкомын аппаратыштыже ыштен. Теве кушто тудо шуаралтын, пужен ышталтын, вет тунам лач тыгай пагыт лийын.
Ондак пырля ыштыше коллегыже-влакат вашталтмыжлан чот ӧрыныт: материалыштым тӱҥ редакторын алмаштышыже семын лудын гын, эсогыл нунынымат кӱчыкемдылын, шке манмыжла, уто мутым пӱчкеден. Сандене планёркыштат ӧпкелен ойлышо-влак лийыныт. Мыйын вискален возымаштемат шагал огыл уто мутым муын да кабинетышкыже ӱжыктен ыле. Тыгайжым ик ганат ужын омыл гын, ынде мыламат «ӱчым ыштынеже» манынат шоналтышым. Теве кунам йоча годсо ӧпкет шижтарыш. Но пӱчкедымыжым ончал лектым гын, шонымашем вигак вашталте: южо мутым кораҥдыме дене возымем куштылеммыла гына чучо. Планёркышто тидын нерген южо еҥ деч угыч ӧпке шомаклам колаш логале гын, мый секретариат пашаеҥ семын ты шотышто шке шонымашем луктын каласыде шым чыте: «Ме, чынжымак, возымаштына уто мутым але ик шомакымак уэш-пачаш кучылтына, да тидыже лудышнам нелемда гына». Тыге ойлымем деч вара Леонид Михайлович мыйым йӧршын вес семын ончаш тӱҥале. Ала мылам тыге чучо. А изи годсо ӧпкем луктын каласаш тетла амал ыш лек.
Ала шкеже вес семын шонаш тӱҥальым. Вет тунам фельетоным возымыж годым тудо ачам дене кутыренат огыл, пашаште сайжым-удажым вискалыде, ик могырым почын ончыктен, санденак уда велым пуэн овартыме гай лектын. А партий обкомышто ыштымыж годым СМИ секторлан вуйын шоген гын, тудлан печатьыште возымо шагал огыл ӱчашымашан йодышым решатлашыже пернен, векат. Санденак возымын акшым, чынжым але шояжым вискалаш тунемын. Да шке возымаштыжат мутым сорлыкышто кучаш тыршен, пуйто мучыштарен колтымо деч шекланен. Тидлан кӧрак огыл мо серымыже (газетыште веле огыл, сылнымут произведенийыштыжат) кукшынрак лектын. Тидым мый редакцийыште ыштыше ик еҥ деч веле огыл колынам. Но тӱҥжӧ – тудо шке йоҥылышыжым умылен да моло возышо дечат тидымак, мутым вискален кучылташ, йодаш тӱҥалын. Сандене нунат тидым умылыде кертын огытыл. Вет мутым шалаш колтымылан кӧра южыштлан орган ончылнат мутым кучаш логалын.
«Марий коммуна» газетын «Марий Элыш» савырнымыже велеш Леонид Михайловичын уэш редакцийышкына пӧртылмыжӧ фельетон деч проблемный статьям возымашке куснаш ямдылалтме дене келшен тольо. Фельетонлаште, шылтышлӱм шеҥгелан шылын, шуэнак огыл мутым шала колтымо шижалтын гын, проблемный статьялаште, шке лӱмым чын ончыктен, келгын шымлен возымын пайдаже утларак шижалте. Да тыште тӱҥ редакторын алмаштышыже Леонид Кудряшовын мутын акшым умылаш туныктымыжат пале кышам кодыш.
Тыглай айдеме лийын
А тудо кугешнылаш, шкем кӱшкӧ шындаш тунемын огыл, тыглай айдеме лийын. Тыглаяк изи огыл пашам ыштен коден. Газетлаште шуко публикацийже лектын, икмыняр книгам савыктен, тӱшкан луктедыме сборниклашкат произведенийже-влак пуреныт. Озаҥ оласе кинохронике студийын комиссийжым 12 ий вуйлатен, 50 фильмым марлаҥден. «На Волге широкой» кок ужашан документальный фильмлан сценарийым возен, Канадыште лукмо «Иисус» кок сериян фильмымат марлаш кусарен. Творческий конкурслаште ик гана веле огыл сеҥышыш лектын.
А кушеч чыла тидыже тӱҥалын? Ик ияшак ача деч посна кодын – тудыжо Кугу Отечественный сарыште увер деч посна йомын. Аваже шкетын йол ӱмбаке шогалтен. Чолга эргын возымыжо Кокласола школышто тунеммыж годым чӱчкыдынак газетлаште савыкталтын. Тудо сайын тунемын, книгам лудаш йӧратен. Но возымо пашалан огыл, а Йошкар-Оласе Юл кундем чодыра техникумыш тунемаш пурен, вашкерак аважлан полшаш тӱҥалаш шонен. Октябрьский АТП-ште техник-механик лийын. Армий деч вара Морко райкомын направленийже дене районысо колонийыште, вара Морко райкомышто ыштен. Но тудо эреак возымо пашалан пижаш шонен, тыге 1966 ийыште Оршанкысе «Ончыко» райгазетыште ышташ тӱҥалын. А кок ий гыч «Марий коммуна» газет редакцийыш куснен да умбакыже тудын денак илышыжым кылден. Рӱдӧ марий газет тудлан шонымашкыже шуаш, а райком ден обкомышто ыштымыже кушкашыже полшеныт, возышо семын шуареныт. Манмыла, шкежат шуаралтын, весымат шуарен.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкылаште: Леонид Кудряшов; Леонид Кудряшов газетын лотерейже дене модын налшылан тӱҥ призым кучыкта.
Фотом газет редакцийын архивше гыч налме.
