Илыш йыжыҥ
Ушеш лодемалт кодын
Жап ятыр эрта гынат, кажне айдемын илыш корныжо, пагыт вашталт толмо ушешыже лодемалт кодыт. Лишемше 75 ий гыч ик ужашыже – тиде мыйын йоча пагытем.
«Йолыштен» коденыт
Илышем кровать вуй гычын тӱҥалын. Авам, Анна Нестеровна Никитина, мыйым ош тӱняшке кондымекше, шукат ончен кертын огыл, пашашкыже лекташ логалын. Вет 1950-1960 ийлаште калык трахом шинча чер дене орланен. А тудо трахсестра лийын. Шале кундемысе яллашке эмлаш коштын, тиде черым йӧршын пытарен кертын. Ты пашаште сеҥымашыш шумыжлан 30 ияш улмыж годым оҥышкыжо «Отличник народного здравохранения» значокым пижыктат. Ачамже, Александр Павлович Сошин, 40 ий утла эре ик школыштак, Купсолаште, туныктышылан ыштен.
Кечывалым мыйым, изи азатым, ончаш вавайлан ӱшаненыт. А тудланже, Ирина Антоновна Антоновалан, колхоз пасушто уржа тӱредаш пеш кугу пайым пуэныт. Ӱдырамашын ийготшымат шотыш налын огытыл, вет тудлан тунам 64 ий лийын, С.Г.Чавайн таҥаш – 1888 ийыште шочын. «Кровать гыч камвозаш огыл манын, ик кандыран мучашыжым кыдалышкет кылтем ыле, вес мучашыжым – кровать йолвуйыш, – каласкален вараже мылам ковам. – Кечывал кочкышым ышташ, вольыкым ончаш толамат, тыйым эрыктен, пукшен-йӱктен кодем да адакат пашашке вашкенам. Тыге ават толмеш кроватьыште шкетынак илыштынат». Кузе тиде жапым илен лектынам, ом шарне, шарнем ыле гын, возашыжат шучко да йӧндымӧ. Тыгайже мый денем веле огыл лийын. Тудо жапыште эн ондак шочшо-влак тыгаяк корно дене эртеныт. Шуко йоча коклаште веле кугуракышт почеш шочшыштым онченыт.
Тӱрлат лиеден
1953 ий, кеҥеж. Мылам але улыжат кок ий. Кӱшыл ял могырыш мыйым кугурак йоча-влак кидем гыч вӱден наҥгаят, Кӱшыл пӱям ончыктат. Чот куаненам, вет але марте монча таз вӱд деч молыжым ужын омыл. Мӧҥгешла каен, уремышке пурен веле шуна, кугурак йоча-влакет мыйым ӱлыкыла савырал колтышт, да шкешт шаланен пытышт. Урем дене шке пӧртем ончышт волем, нимаят мӧҥгем ом пале, могай тудо, кудо пӧртыш пураш. Кок могырыш шортын коштам. Пиалешем Веруш вавай тольо. «Молан шортат, мо лийынат?» – умылынеже тудо. «Пӧртем ом пале», – умылтарен кертым ала-мо. Мыйым кидем гыч вӱден, капкам почын, кудывечышке пуртен кодыш. Тиде случайже ушешем чот лӱдмем дене кодын ала-мо. Тиде ийынак Сталин колен манме пылышемлан солнен кодмым кызытат шарнем.
Ик кечын ынде 6 ияш рвезе-влак – мый, Инюй Ольош, Чапи Олег, Сакар Ольош, Иван Валерий – саде пӱяшкет йӱштылаш каена. Изишак лиймеке, мемнан деке эше ик йолташна, Логин Эчук Колюш, куржын тольо. Э-э-э йӱштылына, юарлена вет, чыланат ийын моштенас. Пӱя покшелне кугу лопка салке ийын коштеш. Водолаз улына огыл – салке йымачын ийын лектын ӱчашена. Визытынже толашен-толашен лекна. Шкемым шарнем: чуч пырня йымалан пижын шинчын, вӱдеш тӱнчыген шым коло. Тидым шарналтем, да кызытат чонемлан шу-уй чучеш. А Колюш йолташнам утарен ышна керт – салке йымач ыш лек. Ала ушна, ала вийна ситен огыл – йоча тудо йочак. Изи йочамак ача-аважлан колоткаш пуртен пышташ логале. Изи лийынам гынат, чон ойгым пален – кечыгут мӧҥгыштӧ шинченам.
Ик трактор да кумло имне
Вес ийынже, ик шошо кечын, Ольош ден Олег йолташем окна ончылнем, умшашкышт парням шӱшкын, шоикын шӱшкен шогат. «Лек, – маныт, – трактор ончаш каена». «Мо тудо тракторжо, могай лиеш», – шоналтышымат, пырля каяш келшышым. Карман курыкыш кайыме корно воктенысе пасушко миен шуна. Шем изи трактор плугшо дене курык могырым мландым савыркален вола. Ме чарайолын, тудым ончен, почешыже ошкылына. Шемкорак-влакше курал пыштыме пасуэтым шем ужгала леведыныт. «Трактор огыл – кӱртньӧ ора, эсогыл ораважат резинке деч посна», – шоналтышым мый. Туге гынат, мыланнаже космический корабльым ужмыла чучын. Озажымат палышна: тиде Всеволод Яковлевич Малышев, шкенан ял гычак.
Ик изи тыгай трактор дене уло Олыкъял пасум курал пытарет ужат. Ик яллан вич пасу – манаш веле. Пасулажат изижак огытыл: кумытшо 100 гектар чоло кумдыкым айлат, кокытшо изирак – иктаж 30 гектар чолырак веле. Сандене бригадир Мичуй 30 имньым плуг коклашке пуртен шогалтыктен.
Пареҥге шындыме жап толын шуо. Тидланат имне кӱлеш. Таче Мерон пасушто калык шолеш. Пареҥгым шындаш иктаж 150 еҥ лектын (тиде жапыште Олыкъялыште 300 утла еҥ илен). Ик меҥге кутышан пасушто калык салтакла тура шога. Кажнын кидыште – ведра тич пареҥге. Ик имне плугшо дене келге коремым ыштен кая, тушко пареҥгым йытыран гына оптат. Вес имне почешыже тиде пареҥган лакетым пушкыдо рок дене уралтен кая. Изи веле улына, да тыгай пашашке але ушен огытыл, а калык коклаште ончен кошташ йӧратенна.Тӱшка калыклан мо шуэш -– кас марте ик пасу шындалтат.
Шыже мучаште, теле тӱҥалтыште кугу идым йыр – тич калык. А тудыжо Олыкъял ден Кугуер пасу покшелне верланен. «Мо тушто ышталтеш, айста каен ончена», – ойым ыштышт Ольош ден Олег йолташем-влак. Идым кӧргыш миен пурышна гын, туштат калык шолеш. Ик мучаште имне, кугу орава йыр пӧрдын, кылта шийме машинам пӧрдыкта, тушко вате-шамыч уржа кылтам нумалыт, вес тӱшкаже шийын лукмо уржа пырчым мешаклашке опта, кумшо – йытыран гына мешакым артанашке чумыра. Тыге, шийын пытымешке, эр гыч тӱҥалын кас марте, пашаче калык тӱшка озанлыкыште тыршен.Чылан мӧҥган-мӧҥгыш каен пытымеке, тыште ӧрш ден кӧгӧрчен-влак озаланеныт, кочкаш йоген кодшо пырче тичак.
Школыш – парт налаш
1958 ий, 1 сентябрь. Таче Купсола школыш икымше классыш тунемаш кайышаш улам. Ачам тиде школыштак туныктышылан ышта да мыйым, 7 ияшымак, икымше классыш туныктышо Анна Ивановна Ласточкина деке возыктен (тунам кандаш ийым темыше йочам веле тунемаш налыт ыле). Але пешак эр, волгалташ веле тӱҥалын. Сакар Ойсим ден Ольош шольыжо, тудат икымше классыш кая, окна ончыкем толын шогалынытат, кычкырат: «Левик, писынрак лек, парт налаш каена!» Лектым, нунын дене пырля сумкам сакен соптыртатем.
Анна Ивановнан классшым ончыктыштат, тушко миен пурышна. Ик йочат уке. Могай партым шонет, тугайым ойырен налын шич. Кушко шинчынам ом шарне: ончыко, шеҥгеке, покшеке – ушешем кодын огыл. Жап эртен гынат, Ольошын шичмыжым шарнем: тупела пурен шинчын, йолжым шеҥгел парт йымаке чыкен, а доска могырышкыла огыл. Ойсим изаже тӧрлатен шындыш. Урок тӱҥалмешке, 32 йоча погынышна. Парт налмынаже, йолташ рвезе дене пырля шинчмынаже молан йӧрыш. Икмыняр жап эртымеке, туныктышына чыла рвезым ӱдыр пелен шындыле. Йолташ дене лӱшкен-мутланен шинчымына пытыш.
Ильичын лампыже
Кузе икымше классым тунем лектынам, нимат ом шарне, но тиде кеҥеж жапысе пагытыште икте ушешем кодын: ял покшелне, верым коден-коден, пеш келге лакым кӱнчат. Вара умылышым: Ильичын лампыжым чӱктышашлан меҥге-влакым шогалтылаш тӱҥалыт. Икмыняр жап эртымеке, ачам ойла: «Таче керосин лампынам тӱгӧ луктын шындена, Кугу Шале ялыште дизельный электростанций пашам ышташ тӱҥалеш». Кастене уждыметым ужым: потолокышто кечыше тыртыш лампе керосин дечын посна волгалтара.
Лу шагат кастене тиде лампетым кум гана чӱктен йӧрыктат. Тыге мемнам шижтареныт: «Ямдылалтса, малаш возаш жап шуын». Мыйже тиде жаплан мӧҥгӧ пашам эрласе уроклан ыштен пытарем, а ачамже туныктымо планжым шотыш конден огеш шуктат, саде керосин лампетым тӱгӧ гыч нумал пурта да адакат шке пашажлан пижеш. Икмыняр жап эртымеке, электровоштыр йымачын радиовоштырым шупшын, кажне суртыш радиоприемникым сакалтыльыч. «Ой, томаша, – шонем радиом колыштшемла, – кӱртньывоштыр дене айдемын йӱкшӧ толын кертеш!»
Кукурузым йӱштылтенна
Тӱҥалтыш класслам 1962 ийыште тунем пытарымеке, кеҥежым, ведра ден коркам налын, школышко ӱжыктышт. Чыла тунемше, 4-ше класс гыч тӱҥалын, кукуруз пасу тӱрыштӧ шогена. Тудыжо, Купсола школ воктечак тӱҥалын, Кугу Шале могырышкыла шуйнен. Вӱд шавышашым паленак, школ воктелан ӱденыт ала-мо. Школ директор Александр Петрович Ласточкин тольо да ойла: «Таче кукурузым вӱд дене йӱштылтена». Трактор дене кондымо вочко гыч вӱдым налын, кажне кукуруз вондывожыш, корка дене опташ тӱҥална. Кукуруз тиде ковышта огыл вет, шуко толашаш логале.
Тиде пашам мемнан элын генсекшын «Кукуруз» политикыже ыштыктен. Калык вара шкаланжат лӱмедышым пуыш — «Кукуруз Никита». Мо шонеда, вара кукуруз киндетым ик жап кочна вет. Киндыже пеш мотор тӱсан, шулын пыштетат, кӧргыжӧ тӱкӧ-тӱкӧ, кына-кына – шӱвылвӱдым йоктарыше. Туге гынат уржа-шыдаҥ киндылан шушо нимат уке.
Грузовой такси дене Моркыш
Икмыняр кече гыч ачам ойла: «Таче Моркышко каем, миет мо пырля?» Куанен тӧршталтенат колтышым, кузе ом мий. «Кушто тудо, могайрак Моркыжо?» – вуйыштем куан шонымаш шолаш тӱҥале. Кугу Шале кевыт воктене такси-машинам вучен шогена (тунам автобус лийын огыл). Теве грузовой такси Октябрьский могырым мемнан деке койын лишемеш. «О, Гут Андрей толеш!» – ачам Моркыш чӱчкыдын кудалыштынат, шофержым палыш. Тудо немыч лийын, Октябрьский посёлкышто илен, такси семын пассажир-влакым Морко – Октябрьский маршрут дене шупшыктен.
Кузовышко кӱзен шична. Пассажирлан шинчын каяш иктаж 6-7 пу оҥа дене ыштыме – пеҥгыде теҥгыл. Шична, кудална. Кудална манашыжат огеш лий – корно мучко, Моркыш миен шумешке, тӧрштылна, пу оҥан теҥгылет лакылаште метыр кӱкшытыш нӧлтал шуа. Тунам корныжым кӱ дене веле шарыме лийын, тудыжат пеш чот лакылан. Кызытсе корно дене олашке писынрак миен шуат.
Пу оҥа денак Морко уремлам шаркален пытарыме тротуар дене ошкылына. Ик кугу пӧрт воктелан шогалнат, ачам ойла: «Вот тиде кугу тӱшка кочмывер (столовый), кочкын лектына». Тудыжо кызытсе «Энсул» олмыштак лийын. Пурышна. Шинчамлан вигак пырдыжыште кечыше кугу-кугу «Три охотника» сӱрет перныш. Кушто гын кызыт тудо? Мый ӱстӧлтӧрыш пурен шинчым, ачам кочкышым наледаш кайыш. Пеш шыпак ончыштам: ӱстембалне – пӱчкедыме кинде, пурыс, горчице, шинчал.
Кочкыш-йӧрвар ӱстембаке толят, ачам адакат ушем пойдара. «Вот,– манеш, – тений гыч коммунизмыш куснена, тушто чыла яра пуат. Ончо уна киндым, чайым, кочкышым тамлештарышашым оксам тӱлен налшаш уке, ӱстембалнак ямде». Чынак улмаш, мыскарам ыш ойло. Тидыжым эше тышечын шижым: шоҥго кува ден кугызаже ӱстелтӧрыш пурен шинчычат, чай ден киндым кочкын лектыч.
Шийгол пеш шуко кӱза ыле
Кудымшо классыште тунемам, шошо каникулат толын шуо. Тале улына огыл, кошталтышым ваче гоч лупшалын, иян вӱд йогын деке йолташем-влак дене каена. Тудыжо Кугуер дек миен шумаште йыргыктен. Тиде Няранюр коремыш Кугуер гыч шошым, йогын ваштареш, ньюго манме шийгол пеш шуко кӱза ыле. Чот кӱшкыжак кӱзен кертын огытыл, ик вере пеш кугу шуҥгалтышвӱд (водопад) уло ыле. Вот шийголет, вӱд шуҥгалтме верыште, чумырген, шолын киеныт. Кылмен черланена манын лӱдмат огыл ала-мо. Вургемым кудашын, кошталтыш дене иян вӱдышкак пурымо. Лекмекна, могырнам тулото воктене ырыктымына черым чактарен, шонем.
Кудымшо классым тунем пытарышна, кужу кеҥеж каникулат толын шуо. Каникул годым яра от кий вет. Шудо жапым вучена – сылне пагыт! Кужу чечен пеледышан шудо коклаште коштмыжак мом шога! Шудо удырымо пашашке нылымше классым пытарымекемак ушненам. Пешыжак неле огыл, чыташ лиеш. Чотак ноет гын, шагалрак лопкытым удыралат, тӱшкаште огыт уж.
«Таче имне вӱдаш кает»
Июнь тылзе мучаш. Бригадир Мичуй кычкыра: «Левик, тӱгӧ лек, паша уло». «Вот мо, – ышталеш, – таче имне вӱдаш кает, пареҥгым кораш тӱҥалына, окушникым Кожлаер Саня куча, а тый – имне вуйым». «Йӧра, тӧчен ончем», – бригадирым шым сӧрвалтарыкте. Саняже мый дечем ятыр ийлан кугурак. 10 имне дене пареҥгым пеш корена. Пасужо тудетак, кушто идымет верланен ыле, но ынде шӱйын пытышым пулан пужен наҥгаеныт.
Кече шокшо, пеш ноенам. «Тиде паша мыйынлык огыл ала-мо», – шонкален, ик пасу тӱр гыч весышке 1000 метрым коштедем. Каналташ жап толын шуо, пасу тӱрыш, шудо коклаш йӧрлын вочна. Олык мӱй пушан чевер-ош пеледыш дене леведалтын. «Чу, – шонем, – пеледышым погышыла койын, Макар курыкыш, кож коклашке тӱргалтын, шылын вочшаш». Паша веле огыл, Саняжат ок келше: эре вурседылеш, кычкыркала.
Весе лиеш ыле гын, вуйышкем тыгай шонымашыжат толын огеш пуро ыле. Шым чыте, кожерлаже мӱндырнӧ огылат, йӧным муын тӱргалтым. Шыгыр кож йымалне пасу могырыш пеш ончен кием. Садет имньым туарен, кушкыжын мыйын могырыш кудал толеш. Мланде рожыш шылын омыл шол, кож йымачет шӱдыренат лукто. Кас марте чытен-чытенак имне вӱдымӧ пашатым шуктышым. Вара шыде озамлан шижтарышым: «Эше вурседылаш, кычкыркалаш тӱҥалат – «Мустафала» эрла, товатат, куржам!» Ойлымем шотыш налын ала-мо: варажым пареҥгым корен пытарымешке изаж ден шольыжла илышна, кугу-чока мутым шым кол.
Сӱрем кечын – шудо солаш
Пареҥге пасум шотыш конден, шудо пашалан пижна. Паша шолын, вет Олыкъялым мӱй пушан кандаш олык авырен шога . Жапыштыже чыла шудым поген налман. 12 июль, Сӱрем кече. Пайрем гынат, калык олыкышко вашкен. Еҥ-влакше таче шинчам йымыктарыше пеледыш аршашла койыныт. Сӱрем пайремлан поснак ойыртемалтшын чиеныт. 80 сава, тӱвырген шогалше нӧргӧ шудым солалтен, пушкыдо тӧшакла кашташке опта. Рӱмбалгаш тӱҥалмек веле сава йӱк шыпланыш. Ты жаплан кугу подеш шолтымо кол шӱрат ямде, ужар олык чоҥгатат кочкыш-йӧрвар дене леведалтын. Олыкъял калык але тошто пайремжым монден огыл. Июль мучашлан чыла олыкна эрыкталте, лач шудо каван-влак веле олык покшелне ойганлын койын шогат.
Ялыште икымше телевизор
1965 ий. Теле каникул годым ачам дене коктын Коркатово ял гыч «Рубин» телевизорым налын кондышна. Тиде ийлаште телевизор дене чӱчкыдын марий спектакыльым ончыктеныт.
Олыкъялыште тетла нигӧнат телевизоржо лийын огыл, сандене марий спектакль кайыме годым мемнан пӧртыш калык тич погынен. Вер ситен огылат, шӱжарем ден кок шольым коҥгавач ончен кият ыле.
Тунамсе «Саликаже», «Айвикаже», «Мӱкш отарже» – эре шинча ончылнем, а тошто артист-влакын йӱкышт – кызытат пылышыштем.
Имне олмеш – технике
Йоча пагыт эртымеке, 70-ше ийлаште «технический прогресс» манмет Морко велышкат толын шуо. «Родина» колхозышто 30 утла комбайн пасулаште йӱдшӧ-кечыже мӱгырен, 60 наре машина ден тӱрлӧ маркан трактор калыкын кид пашажым куштылемденыт. Пасушто ынде имньым от уж – чыла вере технике. Пареҥгат трактор денак шындалтеш, лукташат тудак кучылталтеш. Шудыланже озанлыкланна могай гына технике ыш тол! Трактор шеҥгеч тюк чумыркат чыве муныла лектын возыт.
Шурнынат, вольыклан пукшышаш ушменынат лектышышт чотак кугеме. Ик ийын, тунам колхоз вуйлатышылан Василий Иванович Иванов ышта ыле, ик пасу гыч 40 центнер чапле шыдаҥым поген нальыч. Тидыже 50 килоан 80 мешак лиешыс. А мо ик гектар: тыгат-тугат 100 метр веле. Юрий Никитыч Алексеевын председатель улмыж годым сӧсна комплекс пасу гычын вольыклык 600 центнер ушмен левашыш пурен возо. Тидыже 60 тонн лиеш, але – «ГАЗ» маркан 15 машина.
Мом возенам, тиде чыла чын. Мыйын таҥашем да йолташем-влак шойышташ огыт пу, нунат тыгаяк илыш корным эртеныт. А кызытсе рвезе калыклан тидыже оҥайын веле чучеш докан. Но тек палат: кузе, могай пашам ача-авашт, чочой-вавайышт шуктен шогеныт, кушкын толшо рвезе тукымлан мотор, ласкарак илышым конденыт.
Лев СОШИН.
Морко район, Олыкъял.
Снимкыште: икымше классыш коштмем годым – ачам ден авам коклаште (нуно пашаш тарваненыт, мый – школыш), 1958 ий.
Еш альбом гыч налме фото.
Савыкташ Юрий Исаков ямдылен.
