Геннадий Сабанцев
8–10 августышто республикнан рӱдолаштыже «Чарлаште – книга пайрем» регион-влак кокласе I фестиваль эртен. Тудо Марий книга савыктышлан 100 ий теммылан пӧлеклалтын.
Фестивальыш элнан кундемлажгыч 10 издательстве шкесавыктыме сатужым конден. Тиде Моско ола, Киров область, Татарстан, Башкортостан, Чуваш, Удмурт, Коми, Марий Эл республикла гыч лийыныт, тыгак Хакасий гыч книга-влакым колтеныт.
Тиде кечылаште «Чарла Кремль» тӱвыра да историй комплекс кӧргӧ гӱжлен. Кок йоҥгыдо-мотор шыҥалыкыште (шатёр маныныт) книга-влакым шарен оптымо – пуро, ончо, нал; тыштак автор, савыктыше пашаеҥ-влак дене вашлиймаш лиеден, тӱрлӧ мастер-класс, модмаш, палдарымаш эртаралтыныт.
Сценысе культур программе гыч поснак «Валентин Колумб. Легенды милые, прощайте!» спектакль гыч ужаш-влакым ончыктымым, «Югорно» эпос гыч ужашлам йоҥгалтарымым палемден кодыман.
Фестиваль жапыште Марий Элысе тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министерствыште книгам савыктыме пашам вуйлатыше-влак дене йыргешке ӱстел эртаралтын.
Меат икмыняр нине еҥ дене палыме лийна, тачысе пашашт да шонымашышт нерген кӱчыкын каласаш йодна.
Юрий Кузнецов, Удмурт книга издательстве директор:
– Издательствынам мый ынде коло вич ий вуйлатем, да ожнырак тыгай пайрем эртаралтмым ом шарне. Пытартыш жапыште тудо тӱрлӧ регионлаште эрта. Йошкар-Олат ӧрдыжеш ок код, тиде пеш сай. Книгам чынжымак шаркалаш, пропагандироватлаш, лудаш кӱлеш, вет тудо нигунам удалан ок туныкто.
Шкенан финн-угор родо-тукымна дек толмо куандара. Корныш лекташ огыл манын, тӱжем амалым муаш лиеш. Мый гын, ӱжмашым налмек, нимыняр шым шонкале, шкенан сатуна дене толаш лийна. Каласем, ме марий йолташна-влак деч изиш кугурак улына – издательствыланна 106 ий темын.
Тыгай пайрем, да тунамак куанле сомыл, чот кӱлешан. Тыште ме йолташна-влакын паша саскашт, шонымашышт дене лишке палыме лийына, тидыже шкенан пашаштынат полшышаш. Мыланна илыш да жап дене тӧр, але кеч ик шечлан ончылно ошкылаш кӱлеш.
Йошкар-Олаште пытартыш гана коло ий ожно лийынам ыле, шукыжо ынде мондалтын, сандене икымше гана толмем гаяк чучеш. Марий книга издательстве дене ме шукертсек чак кылым кучена. Тудым вуйлатыше-влакым Юрий Семёнов гыч тӱҥалын чылаштым палем.
А кузе шкенан пашана кая? У книга-влакым лукмылан республикысе правительстве сай тӱткышым ойыра. Издательствын паша планжым ончышо редакционный совет ышта, тушко правительствын кум членже пура, тиде – правительстве председательын алмаштышыже, печать агентствым вуйлатыше, национальный политике министр, тыгак палыме учёный, мер пашаеҥ-влак улыт, сандене шотан книга-влак гына савыкталт лектыт.
Удмурт йылме денат книга-влак лектын шогат, но тиражышт шагалемеш. Вес кугу да неле йодыш –у тукым возышо-влак огыт куш. Кызыт тыгай сӱрет утларак шарла: возышо-влак удмуртла шонен огыт возо, а руш йылме гыч предоженийым кальке семын кусаркалат. Шочмо йылмын сылнылыкшым огыт пале, огыт тунем. Тиде – писатель маналтше еҥ! Сандене чонлан кочо: мемнан тукым кайымеке, шочмо литературна дене мо лиеш, ала… (Меат, марий-влакат, чылт тыгаяк нелылыкыште улына шол… – Г.С.).
А Йошкар-Олаш толмына пеш лектышан. Теве таче, икымше кечынак, кондымо сатуна гыч пелыжым ужаленат пытарышна. Сандене тендан денат моткоч кумыл нӧлтын мутланем. (Воштылеш. – Г.С.).
Ольга Фёдорова, Чуваш книга издательствын тӱҥ редакторжо:
–Чыла национальный издательстве семынак меат шочмо йылмынам арален кодышаш нелылык дене тӱкнена. Сандене кугу тӱткышым йоча-влаклан лукшаш книгалан ойырена, тек нуно изинек шочмо йылмын сылнылыкшым йомак да моло лудышла гоч шижаш тунемыт.
Мо мыланна ок сите? Краеведенийлык литератур. Тудым возышо автор-влак, профессиональный учёный-влак, кӱлыт. Ме ужына: кызытсе лудшо сылнымутан литератур дек чотшак мелын огыл, тудлан мом-гынат, мо нерген гынат палдарыше книга лишыл. Но сылнымутан произведенийыматятыр савыктена, классикымат, кызытсе автор-влакымат печатлена.
Идалыкыште мыняр книгам лукмо шотышто – тӱрлӧ ийын тӱрлӧ семын лиеш. Ӱмаште 70 лӱм лектын, тышеч 32 лӱмжӧ – чуваш йылме дене. Коллективыште 40 еҥ тыршена. Кураторна – Чувашийын цифровой вияҥмаш министерствыже.
Эше иктым палемдем – ме акционер ушем улына. Бюджет гыч оксам типографий роскотлан да авторлык гонорарлан веле налына. Шукыжым шке гыч ыштен налаш тыршена, оксам кондышо сатум печатлена.
«Татар книга издательстве» ООО-н генеральный директоржо Ильдар Сагдатшин пайремым почмо годым сцене гыч палемдыш: предприятий кугу тӱткышым республикыште илыше моло калык-влакланат книгам, учебникым лукмылан кугу тӱткышым ойыра. Тидын нерген кумданрак пален налме шуо.
– Вик ойлаш гын, тиде ме огыл, а Татарстан Республикын раисше Рустам Минниханов пелен ыштыше комиссий кугу тӱткышым ойыра, – каласыш Ильдар Камилевич. – Тудын пашажлан кӧра ме таче кечылан тӱрлӧ йылме дене 250 тӱжем утла экземпляр книгам савыктен улына. Тышке чувашла, удмуртла, марла книга-влак пурат. Теве ӱмаште идалык мучаште школыш коштдымо марий йоча-влаклан шочмо йылмым тунемашышт «Йочалык книгам» савыктышна. Тиде книгам эн тӱҥалтыште татар йылме дене луктынна, вара – удмуртла да чувашла, да теве ынде – марла.
Мыят тыште рашемдыде шым чыте:
– Марлаже кусарен ямдылаш тендан редакторда мый декем йодын лектын ыле, ты книгам лукмашке мыят кидем пыштенам…
– Вучыдымо вашлиймаш! Тыге, ме кажне республикысе туныктыш министерствыш сай специалистым темлыме шот дене мелын лийынна ыле… Тылеч посна марий йылмым шкевуя тунемшаш книгам луктынна. Нине книгам марий-влакын чумырген илыме вершӧрлашке яра колтеден улына. Тыште каласаш кӱлеш: ӱмаште ме пошкудо национальный издательствыла гыч вич миллион теҥгелан йочалан лудаш йӧршӧ книга-влакым налынна да верлашке яра колтеденна. Мемнан республикыште умылат: шочмо йылме, шочмо калык деке йоча изинек шӱмаҥшаш. Политикынак тыгай: мутлан, иктаж школышто ик марий йоча тунемеш гынат, тушко Марий республикын гербшым, тистыжым вераҥдыме, лӱмлӧ еҥ-влак нерген плакат да молат улыт. Тичмаш туныктымо-методике комплекс, манаш лиеш.
– Но ойыртемалтше тӱткышым содыки татар йылме дене книгам лукмылан ойыреда дыр?
– Тиде – ончыл верыште. Идалыкыште 150 лӱм книгам савыктенна гын, тышеч кандашле процентше – татарла. Но кӱшнӧ каласкалыме проект-влак план деч ӧрдыжтӧ каят. Сандене талукышто 150 деч шукырак лӱм книга савыкталтын.
– Ожно пошкудо республикыласе писатель-поэт-влак коклаште пеҥгыде кыл ыле. Марий кундем дене, мутлан, Татарстанын калык поэтше Роберт Миннуллин лишыл таҥ лийын. Тудын книгажат марла лектын, шкежат марий автор-влакым татарлаш кусарен. Тыгай кыл ончыкыжымат лийже ыле…
– Тыге. Да тидланже Роберт Мугаллимович гай еҥ-влак кӱлыт. Тудо кызыт мыланнат пешак ок сите. Мыят тудым лишке паленам, мӧҥгыштышт лиеденам, вет ме эргыж дене университетыште ик группышто пырля тунемын улына…
– Те шкежат ала серкалыше улыда?
– Мый – уке, а ачам-авам литератор, Татарстан искусствын сулло деятельышт улыт. Авам ятыр ий Татарстан писатель ушемыште поэзий секцийым вуйлатен. Сандене изинек литератор-влак коклаште кушкынам, нуно мыйым ньогагодсекем палат. Кызыт кабинетышкем йол дене чумал пурат да маныт: «О-о, Ильдар, тый вет шкенанак улат!..» (Воштылеш. – Г.С.). Но мый тунамак ужынам: писательын пашаже оксам огеш кондо, тидыже поснак 1990 ийлаште ыле, а айдемылан илашыже тӱҥ верыште содыки шийвундо шога. Сандене шкаланем писатель пашам огыл, а нунылан кертмем семын полшымо пашам ойырен налынам.
Эдуард Иманаев, «Марий книга издательстве» савыктыш пӧрт директор:
– Кугу пашам тӱҥалме деч ончыч тудлан чот ямдылалтман. Шонен пыштымына гыч утларакшешукталтын манын кертам. Участник-влаклан келшен. Кеч-мо гынат, кажне кум кечынжат тауштышт. Тӱҥжӧ – толмышт арам лийын огыл, книгаштым наледеныт.
Республикыштына, Йошкар-Олаште илыше-влак книгам налаш кумылан улыт але уке, кремльыш толыт але уке – тыгай тургыжланымаш лийын. Кум кечынжат калык эре толын шоген. Южгунамже йӱрым ончыде. Эсогыл кокымшо кечын шкенан шатёрнам петыренна ыле, каяш тарваненна, вич минут наре ончыч эше тольыч, почаш йодыч да книгам налын кайышт. Тидыже поснак куандара – фестивальым ме шкаланна огыл, а калыклан, лудшылан, книгам йӧратыше-влакланэртаренна.
Тышке шукыжо национальный издательстве-влак толыныт, да ме паленна: нунын сылнымутан але шке йылмышт дене лукмо книгам налшыже шуко ок лий, а кундем, историй, калык ойыртем, йӱла, фольклор да моло денат палдарыше книга-влакым налаш эреак кумылан-влак лектыт. Эшеже книгам ярмиҥгаште налме кевытыште налме гай огыл. Тыште кумылжат, ончалтышыжат весе, тыште издатель, автор-шамыч дене кутыраш лийын, нуно лудшо-влаклан шке книгаштым автограф дене пуэденыт.
Кеч-могай пайрем шийвундым йодеш. Фестивальна республикын оксаж дене эртаралтын. Сандене ме кугу таум каласена правительствылан, республикым вуйлатыше Юрий Викторович Зайцевлан, тыгак таум ойлена Марий Эл правительстве председательын алмаштышыже, тӱвыра, савыктыш да калык-влакын пашашт шотышто министр Константин Анатольевич Ивановлан. Темлымына годым изиш коктеланыме йодышат ыле: эртарен сеҥена але уке тиде пайремым, кӱлеш але уке тудо? Но вуйлатыше-влак йодмыланна кумылын полшеныт.
Конешне, шкенан оксанамат кучылтынна. Тӱрлӧ визуализацийлан, программым, баннерым, таумутым печатлаш, уна-влаклан пӧлекым ышташ роскот погынен. Тау эше Йошкар-Ола администрацийлан, нуно шке пайрем программышкышт пуртеныт, ик ужаш оксамат ойыреныт.
Фестивальнан лӱмжӧ молан «Чарлаште – книга пайрем», а «Йошкар-Олаште» огыл? Мероприятийым историй дене кылдаш шонымаш лийын. Тудо Чарла кремльыште эртаралтын. Шонымаштем, тиде лӱм историй шӱлышым пуртен колтен.
Фестиваль йӱлашке пура мо? Вуйлатыше-влак могырымат, участник-влак велымат, шкенан шижмына почешат, фестиваль кӱлеш кӱкшытыштӧ эртен, сандене умбакыжат лийшаш манын,тӱҥалтыш кечынак ойленыт. Пашам умбакыже шуйыман. Икымше мелна когарген огыл, а мом уэмдаш, саемдаш, ешараш кӱлмым ме шкаланна палемден коденна.
Вияш ой
Антонина Ильина, ветеринарий пашан ветеранже:
– Таче, чынак, пеш куанле кече – Марий Элыштына икымше гана кугу книга пазар эртаралтеш. Мый пашам ыштыме жапыштем Москоштат, Венгрийыштат, Германийыштат тыгай книга пазарлаште лиеденам. Мемнанат, ужам, сайын эрта. Кызыт мый уныкам-шамычлан йомак книга-влакым нальым.Озаҥ институтышто тунеммем годым лудмо книгам ужым да вигак нальым, тиде татар писатель Абдурахман Абсалямовын «Белые цветы» романже.
Тыгай пайрем кӱлеш, мемнам, пенсионерым, тышке толаш чон шупшеш. Но книган акше, конешне, шергырак. 20 лостыкан книга теве 350теҥгеаш. Мемнан окса калталан нелырак. Тиде икымше. Кокымшо: вескана тыгай пайрем годым, книгаже шерге гынат, вӱдыл пуымыжо сӧралрак лийже. Таче ик ужалышылан тидым каласышым… Но икана тӱҥалме пайремым шуяшак кӱлеш, мо уто-ситыже вара тӧрлалтеш, мероприятий сайрак да сайрак лиеш.
Снимкыште: Генеральный директор Ильдар Сагдатшин, ужалыше Гулия Миннигалеева да маркетинг директор Ильдар Хуснутдинов марла лукмо книга дене палдарат.
Геннадий Сабанцевын фотожо.
