Йылмым, сылнымутым да историйым шымлыше В.М. Васильев лӱмеш Марий институтышто «Шочмо йылме – «эн кугу вий кидыштет» краеведений конкурсышто ойыртемалтше-влакым палемденыт.
Тений конкурс марий поэт Валентин Колумбын 90 ияш лӱмгечыжлан да Кугу Ачамланде сарыште сеҥымылан 80 ий теммылан пӧлеклалтын ыле. Морко район Коркатово лицейын тунемшыже Анна Иванова «Шочмо йылме – мемнан поянлыкна номинацийыште «Марий йылмыште ший тӱс» пашаже дене кокымшо верыш лектын (вуйлатышыже – Нина Аркадьева). Шижалтеш, ӱдыр ший нерген ятыр статьям шымлен, илыш гычат факт-влакым чумырен. Ойыртемалтше шымлымаш дене тачысе номерыште палдарена.
Ошо да куштылго
Марий-влак шке илышыштышт Д.И.Менделеевын периодически системыж гыч химий элемент-влакым кучылтыныт. Шым металл марла тыге йоҥгат: ший (серебро), шӧртньӧ (золото), вулно (олово), вурс (сталь), вӱргене (латунь), той (медь), кӱртньӧ (железо).
Химий предметым тунемме гыч палена: ший – йылгыжше металл, тӱжвал тӱсшӧ ошо. Тудо пеш куштылго да тӱрлӧ формышто кучылташ лийше, пӱчкаш да шупшкедаш йӧршӧ. Ший 961 градус шокшышто лева, 212 градусышто шолеш, шкеж гоч электричествым да шокшым колта. 800, 785, 916 пробан лиеда. Пӱртӱсыштӧ ший посна металл семын ок вашлиялт. Шукыж годым тудым вӱргене моклакалаште муаш лиеш. Ший южышто шемемеш. Кызыт ювелир кевытлаште ший гыч ыштыме тӱрлӧ ӱзгарым ужалат.
Тӱжвалым веле леведыныт
Ожно марий калыклан ший ӱзгар аралтыш семын лийын. Ший оҥгырым имне пӱгыш сакеныт, рекрутым салтакым ужатыме годым, пошкудо-шамычлан армийыш кайыме нерген шижтарен, ял гыч ялыш кудалыштыныт. Оҥгыр ден ший гармонь йӱк ик семын ойган йоҥгеныт, ял калыкын кумылжым тодылын, шинчавӱдым йоктарен.
А могай Ӱярня оҥгыран имне деч посна? Самырык мужыр-влак ача-авашт деке унала кудалыштыныт. Тора ял гычат родо-тукымышт деке имне денак толеденыт. Курык вуйышто ший оҥгыр дечат тале йӱкан ӱдыр-шамыч юарленыт, воштылыныт, тӱрлӧ мурым кадыртылыныт.
Но оҥгырым ыштымаште шийым кучылтын огытыл, тудын дене тӱжвал тӱсшым веле леведыныт. Оҥгырым ыштымаште вӱргене ден вулным левыктен кучылтыныт. Тылеч посна чойн гычат оҥгырым веленыт.
Марий сӱаныште
Сӱан годымат пӱгысӧ чевер тасма коклаш ший оҥгыр-влакым сакеныт. Сӱаныште ший йӱкан гармонь почеш вате-влак марлан кайыше шӱжарыштлан сугынь мурым пӧлекленыт:
«Кагазым пуэм – нӧралеш,
Вӱргеньым пуэм – рӱдаҥеш.
Ой, шӱжарем, шийым пуэм:
Ший гай волгалт илыза».
Ончаш толшо-влак ӱдыр-качын шунымо чаркашкышт але пурагоркашкышт тыгак ший оксам пыштеныт. Тыге самырык мужыр пошкудыжо ден унаже-влакым сийлен. Калык шке йӱлажым раш пален, сандене ший надырым кӱсеныш чыкалтен коштын. Погымо шийвундым «сӱан окса» маныныт.
Сӱаным эртарыме годым «ший» шомак, ший дене кылдалтше умылымаш ятыр вашлиялтыт.
Шийвундо – кагаз да металл гыч ыштыме окса. Тыгыде шийвундо – тыгыде окса.
Сӱанвате-влакын ӱмбакышт ончалына. Нуно шийдарманым: оҥылашйымалым, аршашым, шыркамам – сакаленыт, шиян ӱштым ӱшталыныт. Ӱдырамашын ӱмбалныже 30 килограмм марте шиян ӱзгар лийын кертын.
Кажне парняшке ожно кок шергаш дене чиеныт. Марлан толшо ик талук мучко оҥылашйымалым пижыктен коштын: тудо шинчавочмо, осал деч арален, ончыклык йочам тазам ышташ полшен.
Ушкал водарышке вувер ынже логал манын, лӱштымӧ годымат ший шергашым лӱмынак чиеныт.
Шиян шымакш марий ӱдырамашын уш-акылжым, вуйдорыкшым, тупрӱдыжым эмлен да арален. Йолйыжыҥ да пулвуй ужашла аралалтышт манын, тувыр урвалтышкат ший оксам пӱшкылыныт. Аза шочмеке, ньоган кидышкыже чевер шӱртӧ дене ший оксам кылденыт, шинчавочмо деч арала манын ӱшаненыт.
Ший окса дене сӧрастарыме шийдарманым нигунам ужален огытыл, тудо тукым гыч тукымыш эн шергакан тамга семын куснен.
Шийаршаш – ший, шер да кышкывий гыч погымо, ӱдырамашын оҥыш сакыме ӱзгар.
Оҥылашйымал – чеп, шер, ший, кышкывий гыч пӱтырымӧ ӱдырамаш сӧрастарыш.
Шыркама – вӱргене пластинкыш шинчырым сакалыман, шинчыр мучашыш шерым, шийым пижыктыман оҥыш пӱшкылмӧ ӱзгар.
Аза тукымым шуяш шочеш
Самырык мужырын икшывыже шочын гын, адак «ший» шомакым кучылтын, азаштым малтеныт. Мутлан:
«Мыйын изи падырашем,
Ший шепкаште лӱҥгалта…»
Але йоча вӱд деч лӱдын гын, марий ӱдырамаш, йочажым семален, тыге муралтен:
«Ший памашын ший вӱдшӧ
Чыр-чыр йогалеш.
Шер падыраш гай изиэм
Чып-чып мушкылтеш…»
Ньога черланыме годым ава, яндар памаш вӱдым конден, шке семынже юзо мутым пелештен, ший вӱдым умбакыже пӱргалын. Тыге йочам йол ӱмбаке шогалтен. Ӱдырамаш памаш деке тувыр шӱялташ але вӱдлан каяш тарванен гын, пеленже йочажымат налын. Кажне ошкылышто ава шке икшывыжым у сомыллан туныктен.
Памашын озаже – Вӱд Ава – уш-акылым, шӱм-чоным эрыкта, санденак кеч-кӧат вӱд деке мия гын, тудлан тауштен, ший оксам пыштен кода, кум гана кидым, шӱргым шӱялтат. А шӱялталтмеке, «поро шонымашем шужо» манын, урзыж дене вӱдым налын, кум гана подылеш да таум ойла.
Марий еш у пӧртым чоҥен гынат, пӧрт лукыш, пырня коклаш, ший оксам пыштен, авагашташ кералын да ший гай волгалт илаш, шийвундан лияш манын сугыньлен да осал деч аралтышым ышташ йодын.
Ятыр марий йомак геройын лӱмжӧ «ший» мут дене тӱҥалын. Мутлан, Ший пӱян Ший Пампалчымак налаш. Ким Васинын «Ший мундыра» повестьшат шарналтеш.
Калык йӱлаште веле огыл
Ший – шӱм-чон яндарлыкым, моторлыкым ончыктышо символ. Шийын озаже – тылзе. Ший нелылык деч утара да шӱмым лыпландара. Пушкыдо кумылан еҥлан пайдале, а осал еҥым ок йӧрате. Ший шергашат кумылым нӧлта, утларакше ӱдырамаш-влак тудым йӧратен чият.
14 ияш гыч шийым чылалан нумалаш лиеш. Ший алга (кӧрж) да ший чаҥ осал вийым поктат да шалатат. Ший шинчыр вуй корштымо годым еҥым ойго гыч луктеш. Ший кидшол вийым пуа, сай да пеҥгыде кумылым луктеш. Ший нигӧлан осалым ок ыште, айдемын койыш-шоктышыжым да вийжым арала. Тыгыде вӱргорно але иктаж-могай пӱчкылтшӧ верыш шиян мазьым йыгет гын, сусыр вашке тӧрлана.
Марий-влак Юмылан пелештыме кумалтыш мутышто «ший» шомакым чӱчкыдын кучылтыт. Кумалаш толшо-влак киндышке ший оксам кералыт, карт кугызан кӱмыжышкыжат надыр шотеш ший оксам пыштат.
Снимкыште: Анна Иванова.
Нина Аркадьеван фотожо.
