Елена Каликаева,
Башкортостан Республик, Дӧртыльӧ район, Чарлак ял
Калыкыште чынымак ойлат улмаш: ийготым погымо семын кеч-кӧат шочмо суртшым, ача-аважым, иза-шольыжым, ака-шӱжаржым, шкенжын йоча жапшым чӱчкыдынрак шарналташ тӱҥалеш.
Тыге мыят, шымле ийыш лишемше, шочмо суртнам порын шарналтем. Тидын дене пырля шарналтем эн кугу изанам – Валентин Борисович Исенековым. Ила гын, тений 90 ияш лиеш ыле.
Валентин изай ешыште икымше йоча лийын, мый, Елена шӱжарже, пытартыш икшыве улам. Мемнан коклаште коло ий. «Мешак пундаш» манеш ыле мыйым авай.
Изи жапемым иктаж вич ияш гыч сайынак шарнем. Тиде 1960-шо ийла лийыныт. Йоча – йочак, кеч-кунамат моторым, чеверым йӧрата. Кызытат кок-кум ияш ньога оҥай мультфильмым ончаш чот кумылан, мыйын изи годым тыгайже лийынат огыл. Но мемнан пӧрт кӧргӧ кашташте шпагат дене вӱдылмӧ оҥай сӱретан шуко открытке лийын. Мый тиде сӱрет-влакым онченам да, иквереш чумырен кылден, адак верышкыже поген пыштенам.
Нине открыткылаш Йошкар-Ола гыч Валентин изам 1953–1956-шо ийлаште шочмо суртыш письмам возен колтеден, илышыж дене палдарен шоген, сӱрет-влакымат ешаркален. Нуным Володя шольыж ден Ольга шӱжарже Валя изашт деч изирак пӧлек семын наледеныт. Ик конвертыш кум-ныл открыткан серышым пыштен. Садлан открытке-влак №1, №2, №3… манын палемдалтыныт.
Валентин изай Йошкар-Олаш, иктаж-кушко тунемаш пураш манын, 1953 ий сӱрем тылзын шочмо сурт гыч лектын каен. Кызыт тидын нерген шымле вич ияш Ольга акам тыгерак шарналта:
– Мый тунам ныл ияш лийынам Ял мучаш корнышко авам дене ужатен лекна. Валя изай, латкандаш ияш рвезе, мыйым нумал кайыш. Ял шеҥгеч йоген эртыше эҥер воктеч ошкылна. Ял гыч лукшо кугорныш шумеке, авай мӱндыр Марий Элыш пиалым кычал лектын ошкылшо эргыжлан поро сугыньым пуэн. Кукшӱмбал корно воктене пасушто уржа тӱредаш шуэш. Валя изамын илыш корныжын тиде татше «Авамын сугыньжо» почеламутыштыжо ончыкталтын. Мемнан ешлан тиде почеламут шерге улеш.
Шӧртньын койын, торашке волгалтын,
Неле вуйжым савен шурныжат.
Тунам мыйым авам ужаталын,
Ярымалтын киен корныжат.
Шӱжаремым шыман мый ӧндальым
«Толмешкем кугу лий» манылден.
Мӱндыр корныш каяш тарванальым
Куанен, шулдыран кумыл ден.
Монден омыл тачат, кузеракын
«Тунем, эргым» ойлен аваем.
Вара маньым мыят тыгеракын:
«Сугынетым шӱмеш наҥгаем…»
Корно мӱндыр лийын. Валентин Исенековын Удмуртийысе шочмо Шопкер ялже гыч райрӱдыш, Карагӧлыш (Каракулиныш), коло уштышым лекман. Тиде корным я йолын гына, я ула дене кайыман. Карагӧл гыч Чолман эҥер дене кеҥежым вӱд корно почылтын, эртен кайыше пароход-влак изирак пристанеш чарненыт. Пароход Чолман да Юл эҥерла дене Озаҥ олаш намиен шукта. Озаҥ гыч Йошкар-Олаш кӱртньӧ корно уло. Тыге пӱтынь корнылан ик сутка утла кӱлын.
Йошкар-Ола гыч колтымо икымше письмаже тиде лийын (возымо ойыртемжым авторынымак кодена. – Ред.): «Кум паспортный фотокартычкым колтыза. Ида юватыл. Серышым Мария акамлан ончыктыза. Демьянлан сообщитлыза. Авамын тазалыкше могай? Кияр монь шуын? Тӱредаш кунам лектыт? Мыйын адрес тыгай (…) 1953 ий, 22 июль».
Умбакыже шергалына.
«4-ше августышто Чалай Васлийым вашлийым. Ятыр мутланен шинчышна, почеламутым разбиратлышна. 5-ше августышто кок почеламутем «Марий коммуна» газетыш пурышаш. 6-шо августышто «Шырчыкна куаныш» ойлымашым Клюкинлан пуым да писательский заседанийыште лийым. Кажне кечын республиканский библиотекыш коштам». (Датыже пале огыл).
«Вашке тунемаш тӱҥалына. Культпросветшколыш пуренам. Тушто средний образованийым пуат, да адакшым отделений почеш специальностьым пуат. Мый клубный отделенийыш пуренам. Володя! Мый тышечын кажне письмаш сӱретым колташ тӱҥалам. Тый нуным папкеш пого. Еҥлан ит пу. Оксам иже налам. Кочкаш ик шем киндым веле логалеш. Кодам эсен-тазан. Салам дене В. Исенеков». (Датыже пале огыл; очыни, 1953 ий август мучаш).
«Теҥгече мый МарНИИ-шке мийышым. Семён Вишневскийым вашлийым. Композитор Кузьма Смирнов «Тыгеракын ойла письмажат» мурым полный ыштен шуктен да Вера Смирнова выступатлаш тӱҥалеш. 19-ше сентябрь».
«Игече пеле пылан шога. Эрдене мый МарНИИ-шке мийышым. Композитор Кузьма Алексеевич Смирнов дене вашлийым. Культура министерствышке «Тыгеракын ойла письмажат» мурым пуэн. Таче «Рвезе коммунист» газетеш «Концертым ямдылат» вуймутан статьям печатлалтын. Эрла мемнам Ронгинский районын «Родина» колхозышкыжо паренге лукташ колтат.
Эрдене 10 шагатлан Йошкар-Ола гыч лекна. 12 шагат эртымеке, Роҥго районный центрыш толын шуна. Роҥго гыч ик километр ӧрдыжтӧ Кожла-Сола ялеш верланышна. Игече йӱран. 2-шо октябрь».
«Пареҥгым луктын пытарышнат, кастене Роҥгыш кайышым. 13-шо октябрьште Йошкар-Ола гыч Кузьма Смирновын концертшым передаватлышт. Тиде кечын мыйын мутемлан возымо «Тыгеракын ойла письмажат» мурым передаватлышт. Тушто, Роҥгышто, мемнан йолташна- влак илат. А ме, ученик-влак, икте-весына деке ваш-ваш коштына. 13-шо октябрь».
«Таче да теҥгече кылме мланде левыш. Но каслан йӱдйымачын йӱштӧ мардеж пуале. Ночко мланде, йӱр дене нӧрен, уэш кылмаш тӱҥале. 29-ше октябрьште книга издательствышке мийышым. Тушто мый московский поэт- переводчик Сергей Поделкиным (чынже Поделков. – Ред.) первый гана ужым. Палыме лийна».
«…Кочкашлан пеш сайжат огыл, но удажат огыл: кинде, вӱд, пареҥге, шӱр. Ӱйым, шӧрым кочмаш уке. Авайын кӱэштын пукшымо тамле коман мелнажым сагынем. Мыйын верчын ида ойгыро. Ольга шӱжар кугу лийже. Родо-шочшо-влаклан саламым каласыза. Ведеса акамын азаже ила мо? Таза, кугу лийже. 31-ше октябрь».
«Ачай, колтымо 50 теҥге оксатым нальым, пеш кугу тау. Январьыште «Аван куанже» почеламутем печатлалте, кудыжым тыландат колтем. «Пиалан илыш» альманах №40 лектын. Туштат возымем уло. Оксаж дене чияшем налаш шонем. 1954 ий 13 январь».
«Мемнан каникул иже, февральын пелыштыже, тӱҥалеш. Но мый теркем (мӧҥгӧ. – Ред.) мияш ом шоно. Стипендий шотышто тоже февраль мучаште гына пале лиеш. 26-шо январь».
«…Лишыл кечылаште «Пиалан илыш» альманахым да моло книга-влакымат посылке дене колтем. Читальныйлан огыл, шкаланна… Теҥгече, 28-ше январьыште, радио дене выступатлышым. Ала колыштда?
Декабрьште лирический почеламутем печатлалте. Тидыже – луымшо печатлалтше почеламутем. Эн первый печатлалтше почеламутем – «Ленин-Сталин корно дене» (16-шо ноябрь, 1953 ий), тылеч вара печатлалт лекте «Мемнан мурына», «Партий кӱдынь», «Юл воктене» «Тыныс эрдене», «Авамын сугыньжо», «Кастене», «Шыже», «Мый тунемын лектам» да «Шарнет мо, таҥем?» Кызытеш мыйын чыла сай. 29 январь».
«Салам Йошкар-Ола гыч! Серем серышым, ушанен-сагынен, ужын кутырымат шуын. 26-шо январьыште Володя ден Ведеса акамын серышыштым нальым. Окышым. Кузе чонлан сай чучеш, кунам, шукерте илен вучымеке, мӧҥгӧ гычын письмам налат. Кунамсек ялысе уверым налын омыл ыле, ой-ой, ятыр годсек. Кеч шагал возенда гынат, чонлан весела, шочмо-кушмо ялем угыч лишеммыла чучеш.
Ынде изишак шкемын илышем нерген сералтем. Шарнеда дыр, кодшо письмаште мый черланенам манын серенам ыле. Ынде тугаяк ом ул. Изишак паремынам, школышкат коштам.
Композитор Алексей Искандаров мыйын мутлан возымо кок мурым возен. Иктыже «Мом тынаре вучыктет?» маналтеш, весыже – «Тидым шотышко налман». Первыйжым радио дене мурат, а весыжым эше колын ом ул. Февраль»
«…Илышем ик корно дене кая. Кугу вашталтыш уке. Таче «Марий коммуна» газетеш» «Пашаште пиал» почеламутем печатлалте. Тудым тыланда колтем. Кок арня гыч «Ончыко» журнал лектеш. Тушто ик почеламутем лиеш. Апрельыште йоча сборник лектеш. Тушко возымем пура. Кызыт тунемме дене пырля возгалем. Но окса шотышто ок сите. Кеч-кузе гынат шошылан кемым, костюмым, эше картузым налнем. 5-ше март».
«Чийыме шотышто вургемем сита. Кок тувырым ургаш пуэнам ылят, 16-шо апрельыште выкупатлышым. Тиде кечылаште шерстяной костюмым ургыкташ пуэм. Материалжым ончычрак налынам ыле. А кодшо арняште подкладкылан шем сатиным налынам ыле. Ынде ургыкташ гына. Картузем уло. Телым марий артист-влак гастроль дене выступатлаш Сибирьыш, Сталинградыш, Куйбышев гидростройыш коштыныт ыле. Нуно мыйын «Мом тынаре вучыктет?» мурым муреныт. 15 июль»
«Олаште илышемла, ик ий годсек шӧрым кочкын ом ул. Тамакым шупшаш эше тунемын ом ул. Аракам ом йӱ. Тидыжлан, айда, вес ганат шуам, шонем. Ом вашке. А марий книга-влакым Володялан окашыже колтем. «Кӱртньӧ вий» романын кумшо ужашыжым август тылзыште колтем. Уло».
«Ме писатель Н.С.Лекайн дене келшен илена. Тудын деке мый чӱчкыдын мием. Шукыж годым тудын деранак малем. Ваш-ваш мом возышаш нерген кутырена. Сурт кӧргӧ пашаштат полышкалем. Теве теҥгече гына, 29-ше майыште, пареҥгым шындаш полшышым. Н.С.Лекайн кызытсе жапыште марий калыкын эн йӧратыме, эн кугу писательже. Чыла возымыжо 15 книга лиеш. Но туге гынат поян огеш иле. Мемнан гаяк вичкыж ила. Мылам поро ой-каҥашым пуэн шога». (Дате пале огыл).
«Ачай, тений Москва олаште «Молодой коммунист» лӱман молодёжный журналеш (номерже 11-ше, ноябрь тылзыште лектын) Казаков Миклайын марий литератор-влак нерген возымо статьяже печатлалтын. Статья журналын 95-ше страницеш лектын. Тушто мыйын нергенат возымо. Ачай, тиде журналым иктаж-кузе почта гоч але Сандыр изам гоч Карагул гыч достатлет гын, пеш сай лиеш ыле. Мый олаште кычальым да шым му. Изба- читальныйыш пурен ончо. Ит мондо: «Молодой коммунист», №11. 1955 ий 13 декабрь».
«Шукерте огыл мемнан дене городской писательский собраний лие. Тушто мыят лийым. Икмыняр кече гыч 1-ше номеран «Ончыко» журнал лектеш. Тушто ик почеламутем лиеш. Почеламутышто шкенан велысе ял нерген да Курмызяк пайрем нерген возымо. Кеҥежым «Марий поэзий» лекшаш. 1956-шо ийыште Марий АССР-лан 35 ий темме лӱмеш коллективный сборникым лукташ ойлат. Тушко мыйын возымем-влакат пурат. 1-ше март».
«Теҥгече, 19-ше майыште, писатель Никандр Ильяков дене вашлийым. Мыйын почеламут-влакым лудын лектат, «Сай, келшат мылам. Шӱмеш логалше стихым серет», – манын ойлыш». (Дате пале огыл).
«Токмурзин Илья Михайловичын книгажым Маргиз издаватлен лукто. Книган лӱмжӧ – «Уло ял дене». Тыште Илья Михайловичын портретше да илыш корныжо нерген статья уло. Мый тиде книгам лу штукым намием, Маргиз авторлан пуаш колта. Тугак тений, теве шукерте огыл, «Мемнан йӱкна» лӱман почеламут сборник лекте. Тиде книгаше чылаже 22 авторын почеламутшо пурен, мыйынат кумыт уло. Но книгам налын шым шукто, сандене тудым налдеак ялыш мияш логалеш. 22 июль».
«Сай да поро кечыда лийже ачай, йӧратыме аваем, Володя шольо, Ольга да Елена шӱжарем-влак, тиде серышым налын, ваштареш серен колташда. Мыйын мӧҥгӧ илышым палыме шуэш. Вашке, наверно, пасушко вольык лектеш. А вет кандаш ий ожно мыят кӱтӱзӧ ыльым. Кужу солам шӱдырен коштмо, лавыраш пижше ушкал-влакым шӱдырен лукмо пагыт-влак, ӱвыра деч йӧсыланымемат, йӱреш кылмен черланымемат ушеш возеш. А вет котомкаштем кинде шултыш ден пырля эреак книга киен. Ме Алексей дене, кечывалым чарнен, тул воктене лудына ыле. Ыле тыгай пагытем… 21 апрель».
«…Мыйым пашашке Удмуртийыш колтат. Могай районыш верештам, тидым ом пале. Ынде тунемаш икмыняр кече гына кодын. Умбакыже госэкзамен. Серышым Ныргындыш гыч И.М.Токмурзин деч налам. Тудо мылам чӱчкыдынак воза. Теле гоч шуко гана черланен кийышым. Тидын нерген тыланда шым возо… 1956 ий 22 май».
* * *
1953–1956-шо ийлаште 18–20 ияш Валентин Исенековын письмаж-влак гыч ужашлам лудын, очыни, тыгай иктешлымашым ышташ лиеш. Одо кундемыште шочын-кушшо, пошкудо Татарстан Республик Агрыз район Буймо шымияш школым гына тунем пытарыше самырык еҥым Йошкар-Олаште марий писатель, поэт-влак порын вашлийыныт. Шым классым пытарыме нерген документ дене Йошкар-Оласе культпросветшколыш тунемаш пураш каҥашым пуат. «Марий коммуна», «Рвезе коммунист» газет редакций пашаеҥ-влак почеламутлажым савыктат, филармонийышкат корным ончыктеныт. Тунамсе лӱмлӧ композитор-влак: Алексей Искандаров, Кузьма Смирнов – почеламутшо-влаклан семым возат, мурызо-влакат у мурым кумылын вашлийыт. В.Исенековын мутшылан муро радио дене йоҥга, шулдырым налын, калык коклашке чоҥешта. Йошкар-Олаш толын шумыж почешак, кок арня гыч, 6-шо августышто, оласе писатель-влакын погынымашкышт пагален ӱжыт. Кумдан палыме писатель, поэт-влак дене ик залыште лиеш, марий литератур нерген мутланымым, каҥашымым колыштеш. Марий книга издательствыш мия, республиканский библиотекыш кечын коштеш.
Серыш корныла гыч В.Исенековын кушто лиймыжым, кӧ дене вашлийын мутланымыжым, газет але журнал страницеш печатлалтмыж нерген кӱчык корнылам лудына. Тудо жапысе мӱндыр марий ял гычын марий калыкын рӱдӧ олашкыже толшо самырык еҥын, марий литературышто шкенжын тӱҥалтыш ошкылжын лектышыжым ужын, шӱм-чонжо куанен, нӧлталалтын дыр.
Илышын неле-йӧсыжым шуко ужшо, палыше, Кугу Ачамланде сарым эртыше марий писатель, поэт, культур пашаеҥ-влак поро чонан лийыныт, ончыкылык волгыдо, пиалан илышлан ӱшаненыт, самырык тукымлан поро каҥашым пуэн моштеныт, туныктен шогеныт. Валентин Исенековланат марий литератур корныш шогалаш ӱшаным пуэныт. Сар деч варасе ийлаште тыгай поро койыш-шоктыш, калыкыште поро шӱлыш, ончыкылык волгыдо, улан, пиалан илышлан ӱшан пӱтынь элна мучко лийын, манам гынат, йоҥылыш ом лий.
Валентин Исенековын нине ийлаште возымо почеламутлаштыже ныжыл пӱртӱс сӱретым, яндар йӧратымашым моктымым вашлийына. Чыла тидыжым самырык поэт шочмо кундемысе вершӧрын, изирак гына, эркын йогышо Буймо эҥерын моторлыкшо гыч коштал налын гын, Йошкар-Олаш толын, Какшан эҥер воктене, марий кундемын сылне пӱртӱс лоҥгаштыже шкенжын мастарлыкшым, моштымыжым, вийжым марий литератур пашаште кертмыж семын пеҥгыдемден.
Савыкташ Геннадий Сабанцев ямдылен.
Снимкыште: Валентин Исенеков Ольга шӱжарже (пурлаште) да шке ялысе ӱдыр дене. 1966 ий.
Фотом Елена Каликаеван архивше гыч налме.
