Кугу Сеҥымашлан
«Сар. Поэт-салтакын окопысо чынже»
Тыге маналтеш «Шочмо» усталык ушемын ямдылыме у муро альбомжо. Тудын дене декабрь кыдалне палыме лийын кертына.
Актёр-влакым ушен шогышо ты усталык ушем палыме поэт да кусарыше Герман (Георгий) Пироговын вуйлатымыж почеш лу ий тӱвыра-сотемдарыш проектым илышыш пуртен тольо. Идалыкыште кок гана шочмын Актёр пӧртыштӧ «Айда иктӧр мутланена» («Давай на равных говорить») лӱм дене поэзий кас эртаралте. Тушто 55 марий поэт да нунын почеламутышт дене марла да рушла палдарыме. Кок йылме йонгалтман касыште марла але рушла возышо 15 поэт уна лийын, творчествыж нерген каласкален.
Тӱвыра-сотемдарыш проектым тений мартысе поэзий касыште иктешлыме годым тыгай йодышат лекте: тидын дене поэзий театр шке пашажым мучашла мо? Проектын авторжо Герман Пирогов тунам тыге вашештыш: «Мый келшен илыше усталык ешым, содружествым, шалатен колташ нигузеат ом тошт. Пашажым гына изишак вашталтена – тудо умбакыже сем дене пойдаралтше лиеш. Шкемынат муро шуко погынен. Тений Кугу Сеҥымашын 80-ше идалыкше лӱмеш «Сар» муро альбом дене лектына».
Почеламут гыч – мурыш
Тыге ӱшанлын каласаш тудын чыла негызше лийын. Кумло ий наре марий поэт-влакын произведенийыштым рушлаш кусарен, кум антологийым савыктен: кокытшым – шке кӱшеш, кумшыжым – кугыжаныш программе почеш. Тидын годымак кусарыме почеламут-влаклан семым келыштарен. Гитар дене шоктен мурымыжым южышт колынытат да ужынытат дыр. Вет жапше годым «Изарня» («Четверг») автор муро клубым шочыктышо-влак кокла гыч Георгий Пирогов иктыже лийын. Кокшӱдӧ утла сем композицийым возен. А кум ий ончыч, икымше альбомжым ямдылен шуктымеке, шке композицийже-влаклан аранжировкым ышташ шукертсе йолташыжлан – Марий Эл композитор ушемын председательже Валерий Кульшетовлан – ӱшанен.
– 2022 ий шошым мый тудлан каласышым: эше кум книга дене пашам мучашлемат, чумыр вием возен пытарыме латвич муро альбомем дене палдарымылан пуэм, – шарналтыш Георгий Прохорович. – Валерий Дмитриевич кеҥеж жапыште «Те мылам кӱлыда…» («Вы мне нужны…») тӱҥалтыш альбомемын 12 композицийжылан аранжировкым ышташ келшыш. Июньышто икымше трекым (сем произведений-влакын цифран запись ужашлаштым – авт.) колтыш. Шыжылан пашажат шукак кодын огыл ыле. Альбом дене ноябрьыште, композиторын 70 ияш лӱмгечыж деч вара, палдараш келшышна, но лӱмгече деч кок арня ончыч уста семмастарын илышыже кӱрылтӧ.
Ӱшанле йолташын уке лиймыже поэтын чонешыже кугу ойгым коден. Валерий Дмитриевичым палыше да аклыше-влаклан эҥертен, тудо тӱҥалме пашам мучаш марте шуктен. Премьер 2023 ий декабрьыште лийын. Келге шонкалымашан лирике почеламут-влаклан семым келыштарыме муро-влакым профессионал актёр-влак йоҥгалтареныт. Тыге нуно сценыште илыш шӱлышым налыныт. Сем да поэзий образлам видеосӱрет-влак пойдареныт, мурымо номер-влак шкешотан миниатюрыш савырненыт.
Пӱрымашыштак ӧрыктарыше
Вара «Шочмо» усталык ушем у альбом дене пашалан пижын, тудо «Сар» манын лӱмдалтын. Тушко 14 композиций пурен: латкокытшым Герман Пирогов марий поэт-фронтовик-влакын кусарыме почеламутыштлан келыштарен, кокытшым мутшыге да семжыге шке возен. Аранжировкым семмастар Сергей Стадухин ямдылен. Мурым палыме актёр-влак йоҥгалтарат. Презентаций Марий самырык театрыште 14 декабрьыште 16 шагатлан лиеш.
Альбомын лӱмжӧ гычак шижыда: тушто поэт-салтак-влакын окопысо чынышт почылтеш. 1941 ий мучашлан элысе Писатель ушемын марий отделенийжын 15 еҥже гыч латкумытшо фронтышто лийын. Шадт Булат, Георгий Ефруш, Пет.Першут, Василий Элмар тушан вуйыштым пыштеныт.
Ик увер почеш, курыкмарий поэт Пет.Першут (Пётр Першуткин) фронтыш 1941 июльышто каен, а весе почеш – шыжым. Иктын ойлымыжлан ӱшанаш гын, Кечывалвел фронтышто 1942 ий кеҥежым Харьков воктене шотлан толдымын наступатлыме годым тул лоҥгаш логалын, весын возымыжлан эҥерташ гын, артиллерист Великие Луки ола воктене неле сӧй деч вара пленыш верештын. Тӱрыс рашемден шуктыде, тудлан лишыл фамилийым четлыкыште лийше-влакын спискыштышт мумо амал дене тыгай шонымашке толмо: поэтым Бухенвальд концлагерьыште йӱлалтен пуштмо. Тудын 1936 ийыште возымо «Мадрид перегымаш верц» почеламутшылан «Мадрид не отдадим» мурым Дмитрий Ахмадиев шергылтара.
Поэт Борис Даниловын пӱрымашыжат ӧрыктарыше. Тудлан поснак Задыба села, Ковель ола, Торговище села воктене кредалмаш ушешыже кодын. А 1944 ий 5 июльысо сӧй годым колымаш дек пеш лишке лиймыжым нигунам монден огыл. Немыч окопыш керылт пурышыжла, лейтенант ик фрицым лӱен пуштын, а весыже, кӱшыч тӧрштен, тудым шуралташ шонен. Илыш шӱртӧ мучаште лийын. Но рядовой Григорий Павлюченкон лӱен шуктымыжо командирым утарен. Сар деч вара нунын кокласе кыл кужун шуйнен. 1944 ий июньышто поэтын возымо «Мом шотла сар куку…» почеламутшылан «Кукушка» мурым Дмитрий Воронцов йоҥгалтара.
Йошкар Шӱдыр боевой орденан поэт Семён Вишневский икымше бойыш сарын кокымшо кечынже Бобруйск воктене пурен. Касвел, Йӱдвел-Касвел, 3-шо Белорусский, Ленинградский – теве тыгай фронтлаште кредалын артиллерий батарейын командирже. Эрвел Пруссийыште тудын лишне снаряд пудештын да ӱмбакше шыжалтше рок йӧршын петырен. Полк штаб начальникын алмаштышыже капитан Фёдор Васильев, шочынжо Волжск ола гыч, тидым ужын шуктен да тудым кӱнчен лукташ кок салтакым колтен. Поэтын шӱмжӧ кырен, но ушыжо арня гыч веле госпитальыште пурен. 1977 ийыште возымо «Утлен ом керт» почеламутшылан «Забыть не вправе» муро дене Иван Соловьёв чоным тарвата.
Эшеат вургыжтарышын…
Поэт да кусарыше Герман Пироговын «Тут, на передовой…» почеламутшылан шке возымо «Баллада о павшем» мурыжо ачажын изажлан, сержант-пограничник Николай Иванович Пироговлан, пӧлеклатын. Тудо кугу сарын икымше бойлаштыже вуйжым пыштен. А «Эшпай и рейхстаг» почеламутшо сарым лейтенант званий дене мучашлыше композитор Андрей Эшпайын 90-ше идалыкшылан возалтын. Тудлан семым келыштарымеке, автор, шке мурымыжым возен налын, Андрей Яковлевичлан 2015 ий 15 майыште, лӱмгечыж годым, колымыж деч пел ий ончыч электрон почто дене колтен. А тиде касыште нине да моло мурым кӱшнӧ палемдыме деч посна тыгак актёр-влак Полина Опалева, Роман Алексеев, Алексей Тетерин да Марина Почтенева мурат.
Чыла тиде да моло номер сценысе экраныште ончыкталтше ончылмут, фотографий да комментарий дене пойдаралтеш. Альбомын авторжо тиде шотыштат келшыше йӧным муын. Сарыште кредалше поэт-фронтовик-влакын почеламутыштлан муро-влак Кугу Сеҥымашын 80-ше идалыкыштыже, элнан ончыкылыкшо верч кызыт каен шогышо СВО жапыште эшеат вургыжтарышын йоҥгат.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкыште: Герман Пирогов гитар дене шоктен мура.
Герман Пироговын архивше гыч фото.
