Кугу Ачамланде сар тӱҥалмек, Йошкар-Оласе медицине колледжын шуко выпускникше фронтышко шке кумылын каен. Нунын кокла гыч иктыже – Зинаида Хитрова.
«Эмлаш тӱҥалам!»
Зинаида Хитрова 1921 ийыште Ростов областьыште шочын. Кок ий гыч военный пашам шуктышо ачаже Дмитрий Данилович ешыжым шочмо кундемышкыже, Медведево районысо Шихмамат ялышке, конден. Тылеч вара эше Лидия, Валентина, Людмила да Ирина шочыныт.
Зинаида изинек пашаште шуаралтын, ача-аважлан чыла сурт сомылкам ышташ полшен, тыршен тунемын. Шочмо кундемже ден элжым моткоч йӧратен. Цибикнур школ директор Тимофей Матвеевич Ямбосын эл, совет кучем, Ленин нерген каласкалымыжым поснак тӱткын колыштын.
Ӱдыр эше школышто ик гана веле ойлен: «Сайын илаш шедыра, коклюш да заразан моло чер чаракым ыштат. Кажне ялыште, тӱрлӧ чер деч орланен, шуко еҥ кола. А вет нуно кӱлешан да пайдале айдеме лийын кертыт ыле! Кушкын шумекем, врач лиям да черле-влакым эмлаш тӱҥалам». Чынак, Цибикнур школышто шым классым тунем пытарымыж деч вара Зинаида Йошкар-Оласе фельдшер-акушер школыш толын.
Мединститут олмеш фронт
Ӱдыр мединститутыш каяш шонен, но ФАШ-ыште математикым туныктен огытыл, да поликлиникыште пашам ышташ, кастенысе школыш кошташ тӱҥалын. Кок ий гыч кидышкыже кыдалаш шинчымаш нерген аттестатым налын. Мединститутын омсажым почын пураш веле кодын – Кугу Ачамланде сар самырык ӱдырын чыла сай шонымашыжым лугыч ыштен.
Пеш неле жап толын. Зинаида сар тӱҥалме икымше кечылаштак оласе военкоматыш миен да фронтышко колташ йодын. «Фельдшер ден врач-влак тылыштат кӱлыт», – лыпландараш тӧченыт тудым. Но ӱдыр шонымашыж деч кораҥын огыл, да 1942 ий 27 июльышто Ленинград штабын партизан отрядыштыже медсестралан служитлаш тӱҥалын.
Тушманын тылыштыже
«Мыйын верч ида тургыжлане. Поро еҥ-влак коклаште улам. Чыланат геройла кредалыт. Тушманлан ны каналташ, ны шылаш волям огыт пу. Нунын дене моткоч кугешнем. Кажныж нерген книгам возаш лиеш. Пӧртылмекем, чыла каласкалем, – аважлан колтымо кумлукан серышыште боевой йолташыже-влак нерген возен марий ӱдыр да шочмо кундемже, родо-тукымжо, йолташыже-шамыч дене кылым йомдарымылан вуйым шийын. – Тендан деч кеч ик серышым налаш ыле! Палаш ыле, кузе иледа…»
«Фронтышто корнына кок велыш торлыш. Ончычшо серыш гоч кылым кучышна, но вара тудат кӱрльӧ. Амалжым вара гына пален нальым: Зина тушманын тылыштыже кредалын», – сар деч вара йолташ ӱдыржӧ Анна Ханикова шарналтен ойлен.
Сар деч ончыч Зинаида Хитрова Ольга Тихомирова дене палыме лийын. Икана нуно фронтышто йӧршын вучыдымын вашлийыныт. Тидын нерген лӱддымӧ партизанке аважлан возен. Серыш Йошкар-Оласе 2-шо №-ан школышто аралалтын.
Нойымым палыде
Анна Ивановна ден Шихмаматыште илыше кугурак ийготан еҥ-влак Зинаида Хитровам поро мут дене гына шарненыт. Мутышт гыч, ӱдыр илышым моткоч йӧратен, чылаланат кеч-кунамат полшаш ямде лийын. Мутлан, икана пошкудыжо Михаил Охотинын вич икшывыже скарлатин дене черланен. Тунам республикнан рӱдолаж гыч ялышке автобус кудалыштын огыл, калык 10 километр коклам йолын але имне дене коштын. Зинаида Дмитриевна, черле йоча-влакым чаманен, Йошкар-Оласе поликлиникыште пашам пытарымыж деч вара кажне кечын Шокшаматсолашкыже вашкен. Самырык фельдшер икшыве-шамычлан эмым муын, уколым ыштен, вашкерак паремме шотышто поро ой-каҥашым пуэн.
Аваже Пелагея Никифоровналан эсогыл палыдыме еҥ-влак серышым возеныт. Нуно Зинаида Дмитриевнам медицине пашам сайын палымыжлан да кӱлын шуктымыжлан, лӱддымӧ да пеҥгыде койыш-шоктышан, тыгодымак поро кумылан улмыжлан моктеныт, йол ӱмбак писын шогалаш полшымыжлан тауштеныт.
Кочо увер
…Ик шыже кечын ава шӱмлан йӧсын чучын колтен. «Ӱдырем-влак адакат иктаж азапыш логалыныт огыл гын?» – тургыжланен шоналтен Пелагея Никифоровна. Тылеч ончыч Люся ден Ира модмышт годым шканыштат вучыдымын шондыкыш петырналтыныт улмаш. Йӧра, авашт пасу гыч жапыштыже толын да нуным утарен шуктен. Тидым шарналтен, ава паша кокла гычак мӧҥгыжӧ куржын, чыла ныл ӱдыржым ужмекыже гына лыпланен.
А кас велеш почтальон серышым конден. Ава конвертым писын почын, Зинан «Фашизм осаллана гынат, садак сеҥымашке лишемына. Вашке мӧҥгӧ пӧртылына…» возымыжым куанен лудын. Умбакыже ала-молан вес кид дене серыме: «Ик неле операций деч вара кум кече ялыште илышна. Озавате мончаш пуртыш, теммеш пукшыш. Йӱдым отрядыш пӧртылаш тарванышна. Ӱдырда мыйым сусыргышым тушко шупшын наҥгаен. Кенета тушман лӱкалаш тӱҥале. Вуй ӱмбалне пуля шӱшкен гына. Иктыже Зиналан логалын, да тудо йӧрльӧ. «Авай, Шочмо элем…» – шып мане да шӱлымым чарныш. Тудо 20 сентябрьыште тыланда серышым возен улмаш, но колташ йӧнжӧ лийын огыл. Мыят колтен шым керт. Тендам чаманышым.
Зинаида лӱддымӧ сарзе лийын. Тудо Шочмо элым йӧратен. Сеҥымаш верч тушман дене йӱдшӧ-кечыже кредалын. Но мом ыштет? Тиде сар. Сеҥымаш йомдарымаш деч посна огеш тол. Неле мыланна, пеш шергакан айдемым йомдаренна. Йодам, шкендам кидыш налза. Женя. 1943 ий 13 октябрь».
Порысшым шуктен
Партизанкын колымыж нерген официальный увер пел ий гыч веле толын. 1944 ий 6 мартыште майор Матвеев возен: «Фельдшер Зинаида Дмитриевна Хитрова 1943 ий 28 сентябрьыште Ленинград областьыште Сошихинский районысо Никитино ял верч кредалмаште колен». Кызыт тиде ял Псков областьысе Островской районыш пура.
ВЛКСМ-ын Островской райкомжын секретарьже тиде кредалмаш нерген тыге возен: «Фашист-влакын ялышкына толмышт деч ик кече ончыч пошкудына-шамыч деке пурышым. Тушто кокла капкылан пеш мотор ӱдыр балалайке дене шоктен да весела мурым мурен. Мый тудым шӱм шулен колыштым. Ӱдыр Зина лӱман улмаш. Вес кечын ялышкына немыч-шамыч пурышт. Пеш кугу вашпижмаш лие. Партизан-влак Мазуры ял велыш чакнышт. Зина кок ял коклаште вуйжым пыштен. Тудым туштак тойымо. Тылеч вара тиде верым Партизанка манаш тӱҥална».
Эре 21 ияш
Ме Хитровмыт еш гыч Людмила Дмитриевнам кычалын муынна. Тудо Йошкар-Олаште ила. Вашлиймекына, Зина акаж нерген шуко поро мутым ойлыш. Озавате тудын фотожлан пачерыштыже эн почётан верым ойырен. Тукым шӱжарже ден шольыжо-влакат тале кокаштым – лӱддымӧ военфельдшерым да партизанкым – шарнат, пагалат да чаплат, тудын нерген шочшыштлан кугешнен каласкалат. Зинаида Хитрова нерген шарнымаш тукым гыч тукымыш ила.
Зинаида Дмитриевна дене кылдалтше моло материал ден документым умбакыжат кычалаш тӱҥалына. Кызытеш тудын нерген изирак фильмым войзенна. Тудым лишыл жапыште колледжыште да марий талешкын шочмо школыштыжо ончыкташ ямдылалтына.
Анна ЯНДЫКОВА, Динара НИГМАТУЛЛИНА,
ЛД-21 группын студенткыже-влак.
Лилия РЫЧКОВА,
Йошкар-Оласе медколледжын тоштержым вуйлатыше.
Маргарита ИВАНОВА ямдылен
Йошкар-Оласе медколледжын тоштерже гыч налме фотожо.
