Геннадий Сабанцев
Йочалан сылнымутым возышо Надежда Ялкайнын шочмыжлан 3 мартыште 110 ий темын.
Кӱчыкын
Надежда Сергеевна Ялкайн (шочынжо Майда Сайфулловна Шамшиева) кызыт Башкортостан Республикысе Пӱрӧ (Бирск) район Реве лӱман марий ялыште икмарда кресаньык ешеш шочын. Тӱҥалтыш школышто Пӱрӧ олаште тунемын, кыдалаш шинчымашым Моско олаште налын. Вара Москосо 2-шо медицине институтын рабфакыштыже тунемын. Палыме марий литератор да учёный-этнолог Яныш Ялкайнлан марлан лектын.
1937 ийысе шучко репрессий нунын ешыштымат тӱкен. Яныш Ялкайным финн разведкылан полшышо семын титаклат. Ӱмбалныже шем пыл погынымым шижын, Ялкайн мӱшкыран пелашыжым шочмо Пошкырт кундемышкыже колта. Шкежым 1938 ий 17 сентябрьыште лӱен пуштыт.
Сар деч ончыч Надежда Сереевна Н.К.Крупская лӱмеш Марий пединститутыш тунемаш пура, тудым пытарымек, Башкирийысе школлаште туныкта. 1958–1968 ийлаште Йошкар-Оласе йочасадлаште воспитательницылан ышта, вара адак Башкирийыш кая да 1973 ий марте ик школышто директорлан тырша. Уэш Йошкар-Олаш пӧртылеш да пенсийыш лекмешкыже йочасадыште вуйлатышылан ышта.
1987 ий 21 декабрьыште илыш гыч каен.
Марий сылнымутыш надыр
Надежда Ялкайнын икымше ойлымашыже 1935 ийыште «У вий» журналын 2-шо номерешыже савыкталтын. Но кӱлынжӧ сераш тудо Яныш Ялкайным реабилитроватлыме деч вара тӱҥалын. Возенже йоча-влаклан. «Йоча сад» лӱман икымше книгаже 1964 ийыште лектын. Эртак йоча-влак дене пашам ыштымыже тудлан тиде изирак ойпогым чумыраш полшен. Икшывын койышыжым, шонкалымыжым автор пеш сайын пален, сандене почеламутшо ден ойлымашыже-влакат изи лудшо-влаклан келшыше, умылаш лийше, лишыл лийыныт. Йочалан пӧлеклыме произведенийлаштыже тудо йыр тӱням икшывын шинчаж денак ужын. А илышым тыге ончен эре рвезе, яндар чонан айдеме гына кертеш.
Варажым «У пеледыш» (1974), «Ошкылам пеленет» (1977) книгаже-влак савыкталтыныт. Пытартышыжын вуймутшым Яныш Ялкайнлан пӧлеклыме семынат умылаш лиеш. 1981 ийыште «Шоляшем-падырашем», 1986 ийыште «Оҥай пассажир» книгаже-влак савыкталтыт. Кугурак возымыжо, «Шочмо кече» повестьше, авторын илыш гыч кайымекыже, 1988 ийыште «Эрвий» альманахеш савыкталтын. Тушто тудо кугу сар годым нӧргӧ йоча-влакын неле илышышт нерген каласкала. Тиде ийынак Москосо «Малыш» издательствыште рушла «Топкай» ойлымаш-влак книгаже лектын.
Надежда Сергеевна пелашыжын, Яныш Ялкайнын, произведенийже-влакымат марий лудшо дек намиен шукташ полшен. Арален кодымо икмыняр рукописьшым, дневникшым издательствыш пуэн.
Неле пӱрымаш
Надежда Сергеевна Ялкайным мыят пеш сайын шарнем. Ондакше писатель погынымашлаште ужалтын. Южгунам тудо, мутым налын, трибуныш лектын. Рушла пеш сайын ойлен.
«Пионер йӱк» журналыште ыштымем годым редакцийыш эре пурен, ойлымашым але почеламутым конден. Ме Вячеслав Абукаев дене тунам ик кабинетыште пашам ыштенна. Тыгай жапна лийын ыле – илаш верна уке. Икана Надежда Сергеевна ончылно тидым ойлен колтышна. «Молан ондакак каласен огыдал, мый тыланда пачерым муын пуэм», – мане тудо. Чынак, эрлашыжымак редакцийыш тольо да мыланна пачерым мумо нерген увертарыш. Тудо ремзавод кундемыште илен, воктенак частный пӧрт-влак лийыныт. Иктыштыже мыланна пачерлан шоген илаш верым муын. Эшеже вакшышлык кӱлешым: кӱпчыкым, кӱпчыквалым, покрывалым – налын пуыш, мемнан деч оксамат ыш нал. Пеш поро, тыматле айдеме семын шарнымашеш кодын.
А шке пӱрымашыже куштылго лийын огыл. Нелылыкше пелашыжын, Яныш Ялкайнын, кочо пӱрымашыж дене кылдалтын. Марийжын почеламутлаж гыч ме ужына: ватыжым тудо моткоч йӧратен. Теве 1934 ийысе (ушненыт веле улмаш) «Надямлан. Экспромт» ныл корнан почеламутыштыжо манеш:
Вагон воктеч эрта, Москошко куржын,
Июнь таман чевер ош кудыр юж.
Шупшал колтем ыле, миялын ужын, –
Ах, омыл вет мыят ты кудыр юж.
(Моско – Озаҥ поездыште серен).
Вес почеламутышто (1938 ий 1 февраль) воза:
Илем шкетын, кечын сагыналын,
Тыйын верчынет эре йӱла шӱмем.
Кунам, кунам адак мый ужылдем гын?
Мый тыйым йӧратем пеш, Надюшем!
Тиде жапыште Надежда пелашыже шочмо кундемыштыже илен. 19 февральыште эрге азам ыштен, тидын нерген марийжылан серыш дене увертарен шуктен. Яныш Ялкайн 27 феральыште «Вучымем» почеламутым воза:
Шочалын патыр – кечын-кечын вучымем,
Йомартле муро гай ватем, пеш тауштем.
Москошто кыст илем – тендан ден ал шӱмем,
Ужнем тендам, миялын, шокшын элталнем!
Уке, миен, шокшын ӧндалын кертын огыл – апрельыште тудым арестоватлат…
Ялкайнмытын Ян эргышт
Яныш Ялкайнын шочмыжлан 90 ий темме вашеш мый тудын эргыж дене корреспондент семын вашлийынам ыле. Ян Янышевич тунам Медведево районысо Томшар кандашияш школышто директорлан ыштен. Ялже Йошкар-Ола деч мӱндырнӧ огыл.
Тунам мый теве мом пален нальым…
Аважым, 12 ияшым, Пӱрӧ районысо Реве ял гыч Москваште улшо родышт (метром чоҥымаште пашам ыштен) илаш наҥгаен. Тудо Яныш Ялкайн дене палыме улмаш. Варажым родыштым ӧрдыжкӧ пашам ышташ колтеныт. Уке улмыж жаплан Надеждам тудо Яныш Ялкайн деран илаш коден. Ялкайн ӱдырым йӧратен шынден. Окса денат, вургем денат полшен шоген. 18 ийым темымекыже, марлан налын.
Кӱшнӧ палемдышна: Ян Янышевич 1938 ий 19 февральыште шочын, а шочмо кагазеш 16 март манын возеныт. Ялкайн гын тудын шочмыжым эше январьыштак вучен да ончылгоч почеламутымат возен:
Январь йӱштеш шочалын чоткыдемже,
Ачаж гай ынже лий шем орлыкан.
Шужен-кылмен ожсек мый иленам гын,
Ояр ӱмыр волгалтше раш тудлан…
Самырык ава изи аза дене тӱҥалтыште Октябрь лӱман ялыште родышт дене илат, а куд тылзашым Реве ялыш наҥгаят, аважынак Пайрамсуло акаже тудым ончен куштен. Сандене Ян Янышевич тудымак гына эре «авай» манын. Шке аваже, Надежда Сергеевна, Ялкайным арестоватлымек, кок тылзе гычак весылан марлан лектын. Тидын нерген ойлымыж годым Ян Янышевичын мутыштыжо ӧпкерак кумылат шижалте. Но Надежда Сергеевнамат умылаш лиеш. Тудо тунам пеш рвезе лийын. «Калык тушман» манын титаклыме еҥын пелашыжлан ончыкылык корно петыралтеш ыле. Тыгай-влак вет «ЧСИР» лийыныт – «член семьи изменника Родины», а тиде айдемын илышыштыже шеме дечат шем тамга улмаш.
Эргыже шкежат ачажым реабилитироватлымек иже Ян Янышевич Ялкаев лийын. Тылеч ончычшо Айгильдин, вара Шамшиев Володя лӱм дене – Пайрамсуло аважын марийже-влакын фамилийышт дене – коштын.
Аважымат, Надежда Сергеевна Ялкайным, пӱрымашын нелытше темден. Туге гынат кӧргӧ чоныштыжо икымше марийжым эре ашнен, арамлан огыл ик книгажым тыге лӱмден – «Ошкылам пеленет»…
Снимкыште:Яныш Ялкайн ден Надежда пелашыже. 1930-шо ийла кыдал.
Фоторепродукций.
