Ӱмыргорно
ПОШКУДЕМ – ТӰВЫРА МИНИСТР
Марий республикын икымше тӱвыра министрже, Морко район Олыкъялын эргыже Никифор Иванович Иванов (1908–1989 ийла) мыйын пошкудем лийын. Тудо 1953–1958 ийлаште министрлан ыштен.
КУЗЕ ИЛАШ?
– Тойметсола гыч ачаланда, Федотын Йыван эргыжлан, марлан толмемлан нимынярат ом ӧкынӧ, ныл икшывым пӧлеклен кодымыжлан тау мутым веле ойлем. Но молан гын тыгай яшката кап-кылан ачадам неле чер деч иктат утарен ыш керт, – ойгырен шинча Йыван вате Матра.
– Когой, Микит (Никифор Иванович Иванов), Эчук, Анюк, ынде илышнам ачада деч посна шке виктарен колтыде огына керт. Йӧсӧ жап годым шӱгарлашке ачадам сӧрвалаш коклан-коклан миен толаш логалеш. Йӧра эше суртнам, «йошкар агытан» озаланымеке, ачада, йолташыже-влакым поген, тӧрлатен-ачалкален коден шуктыш,– умбакыже чон йӧсыж дене шонкален шинча ныл икшыван ава.
Анюк ачажым пешыже огеш шарне гынат, изаже-влакым онченак, шинчавӱдшым ятыр йоктарыш.
– Шортын-ойгырен шинчаш огына тӱҥал, пашам ыштена, вольыкым ончена – Юмо йӧным ышта, – мане ава.
СӰРЕМ
Таче 12 июль – Сӱрем кече, марий калыкын йӧратыме пайремже. Шыгыр пашам эрласе кечышке шӱкалын, ял калык вучен шуктымо пайремжым пайремла. Сурт гыч суртыш, пайрем йӱлам эскерен, пеледышла койшо еҥ-влак икте-весышт деке пуредат. Микитын аважат, нужна илышым ончыде, ӱстембаке кочкыш-йӧрварым лыҥ поген.
Пикай дечын лектын, еҥ-влак Чопай кугызан шоктымо балалайке семже почеш (тунам гармонь лийын огыл), чӱчкен-мурен, Йыван вате деке пурат. Изи Микит ден Когой изаже теҥгыл йымачын нунын койышыштым шыпак ончат. Чӱчкымӧ-куштымо сем почеш Сакар вате йӱксыла иеш. Изи Когоят ыш чыте: теҥгыл йымач лектат, куштымо сем почеш изи йолжым келыштарен тавалтен колтыш. Почешыже Микитат вожыл ыш шого. Ынде изаж ден шольыжым еҥ-влак шинчам лӱен ончат.
КӰЧЕН КОШТМО ЖАП
1917 ий, лум шулымо пагыт. «Пӧртйымалне кок мешак да ик ведра пареҥге веле. Шужен колена гынат, тудым тӱкаш ида тошт, пакчашкыже вара мом шындена», – икшывыже-влаклан пеҥгыдын шижтарен каласыш ава. «Вот мо,– ойым ышта Вӧдыр Матра, – поро чонан, йочам пагалыше еҥ-влак мемнан кундемыште але пытен огытыл. Когой ден Микит, ялла йыр савырнен толза, ала иктаж поро чонанже кинде падыраш ден пареҥгыжым ок чамане».
Ава вынер дене ургымо котомкам когыньыштланат вачыш сакен пуыш. Ятыр ялым: Овдасолам, Муналмашым, Арыным, Посанурым, Шеҥыштӱрым – эртышт гынат, икшыве-влакын тупыштышт пел котомка наре веле погынен. Федот Йыван вате шыргыжалын колтыш: «Ойлышым вет, кундемыштына поро чонан еҥ кӧ-гынат уло, тау нунылан!» Тыге толашен, кӱчен коштын, у пареҥге шумешке, Микитмытын (вараже тудым Олыкъялыште Микиш манаш тӱҥалыныт) ешышт илен лекте.
ТУНЕММЕ ПАГЫТ
– Купсола ден Арын школлаште, нужна илышым чытен, тыршенак тунемым,– шарналта варажым Никифор Иванов. – Авамлан шуко гана школлаште пуымо моктеммутан кагазым конден ончыктенам. Арын школышто тунеммем годым комсомол организаций-влак шочаш тӱҥальыч. Н.С.Мухин, 1924 ийыште Алсола школ гыч Арынышке пашам ышташ куснымекше, мыйымат тиде ушемышке шупшыльо. Ик ий комсомол пашам виктарышым. Ончыкылык актрисе Анастасия Тихоновна Тихонова ӱшанле полышкалышем лие. Тунемме тунемме дене, но йӧсӧ пагыт лийын: шуженат кошталтын, оксамат тӱлыман, пуымат комыля дене школым ырыкташ намияш логалын.
МИКИШ – КӰТӰЧӦ
Авам икана пеҥгыдын каласыш: «Мӧҥгыштӧ вич логар улына, илен лекташ манын, кӱтӱм кӱтымӧ деч молым ом уж». 1920 ий кеҥежым Когой ден Микишын кидыште ачаштын пунен кодымо кужу да пеҥгыде солан рашкалтыме йӱкшӧ уло ялым шергылтарыш. Эн тӱр пӧртыштӧ илыше Инюй вате тунамак йошкар-олача ушкалжым, ӱштервоштыр дене поктен, уремышке луктын колтыш.
Микиш, изи гынат, кугу еҥ дене саламлалташ ыш мондо. «Салам лийже, Качырий кокай»,– манят, солаж дене рашкалтылын, ушкал кӱтӱм кӱшыл ял могырышкыла покташ тӱҥале. Южо еҥ вольык почеш ошкылмыжым ужешат, «Тый, тулык йоча, кӱтӱм кӱтенак, еҥ-влаклан кемым урген-ачалкаленак, Арын школым тунем лектын кертыч вет» манын, чаманен шоналта. Кӱтӱм лукмеке, Каврий олык покшелне Когой ден Микиш вольыкым шотлен нальыч: 68 ушкал, 9 ӱшкыж.
КОРНО – КРАСНОКОКШАЙСКЫШКЕ
Чынак, тудо школым сайын тунем лекте, ушым пойдарен, илышын тамжым палаш тӱҥале. Но умбакыже мом ышташ? Тунемаш каяш вий ок сите. Корныжымат кӧ ончыкта гын? А корно лийын – Чарла. Жап шукат ыш эрте, 1927 ийыште Краснококшайск Йошкар-Олашке савырныш. Ятыр документым вашталтен возыкташыже логале. Родо-тукым полшымо дене Марий Элнан рӱдӧ олаштыже кыдалаш шинчымашым налмеке, 1938 ийыште Марпединститутын историй факультетшат шеҥгелан кодо.
Йошкар-Олашкак шке пелашыжым, Морко вел Чевернур гыч Ольга Филипповна Филипповам, кондыш. Илен-толын, кум икшыван лийыч. Эн ондак шочшо изи эргышт ала-могай палыдыме чер дене черланыш, илыш дене чеверласыш. А Юля ден Тамара ӱдырышт Йошкар-Олам тӱзатымаште кугу сеҥымашыш шуыч.
Шольыжын ЭРГЫЖЕ
1939 ий 15 октябрь. Никифор Иванович шочмо кундемышкыже вашка. Теҥгече Эчук шольыжын кокымшо эргыже шочын. Сумкаштыже пӧлек шотеш сай, изи азалан йӧршӧ шуко вургем. Мӧҥгыштӧ ятыр жап кутырен шинчымеке, Никифор шольыжлан пелештыш: «А йочаланда лӱмым могайым пуынеда?» Эчук ак-мук лие. Лӱм нерген шоналтен шуктен огытыл. Вара Микиш Толя лӱмым пуаш темлыш. Илен-толын, Анатолий Александров чузайжын корнымак тошкыш – калык тудым Марий АССР тӱвыран сулло пашаеҥже семын палаш тӱҥале.
«Чузаем, Никифор Иванович, мыйым ятыр гана куандарен. Изием годымак латкок басан гармоньым пӧлеклыш. Арын школышто тунеммем годым ола гыч налын толмо вургемым йол гыч тӱҥалын вуй марте чиктен шогалтыш. Школышто, йоча-влак коклаште, вургемым чийыме шотышто ойыртемалтынак коштым»,– порын шарналта шке чузайжым, кызыт 86 ийым темыше, но моткочак чолга марий Анатолий Александров. Тудын сӱаныште гармонь, баян дене мурым шоктымыжо – кызытат Олыкъял калыкын чоныштыжо. Саня изаж дене коктын сӱан мурым туге йоҥгалтареныт, ӱдыр марлан ынеже кай гынат, качыже керек-могай лийже, кушко шындат, тушко шинчеш да кудалеш.
МУЧАШДЫМЕ ПАША
Никифор Иванов, 33 ияш рвезе, сарын тулышкыжо лӱддымын кая. Тӱрлӧ фронтлаште политпашам шукта, шкенжым геройла ончыкта, капитан марте кушкеш. Сар пытымеке, шуко орден да медаль дене шочмо кундемышкыже пӧртылеш. Сар деч вара 1946-1948 ийлаште Культурно-просветительский учреждений-влакын пашашт шотышто управленийым вуйлата. 1951 ийыште ВКП(б) ЦК пеленысе кӱшыл партшколым тунем лектеш. 1953 ий марте Марий АССР главлит вуйлатышылан ышта. 1953-58 ийлаште – Марий республикын икымше тӱвыра министрже. У пашашке Никифор Иванович кыртмен пижеш: олалаште да яллаште у тӱвыра полат-влакым чоҥат, Йошкар-Оласе рӱдӧ парк тӱзлана. Шочмо Морко велжымат огеш мондо. Морко посёлкышто тудын полшымыжлан кӧра кызытсе стадион олмышто пу дене ыштыме кугу тӱвыра полат нӧлталтеш. Тудо кодшо курымын кокымшо пелыштыже Морко калыкым тӱрлӧ тӱвыра пашашке чумырен шоген. Тыштак кугу конференций ден погынымаш-влак эртаралтыныт. Семисола клубым чоҥашат тудак полшен. Сар деч ончыч литератур пашалан пижын: кок пьесым возен. «Ӱчӧ» драмыжым 1939 ийыште Марий драмтеатрын артистше-влак модын ончыктеныт.
ЙӦРАТЫМЕ АВАМ – ПЫТАРТЫШ КОРНЫШ
1954 ий. Шыже кече юалге гынат, Олыкъялыште Никифор Ивановичын пӧртшӧ ончылно калык шуко. Таче Микишын аважым пытартыш корныш ужатат. Оркестр ойган йӱкым ял мучко шергылтара. Калык уждымыжым ужо. Ший пучшо, салмаже йыли-юли веле койыт. Могай ялыште тыгай шоҥго айдемым оласе оркестр дене тоеныт?! Шкенан ял гыч лекше тӱвыра министрна огеш лий гын, тудым омешнат огына уж ыле. Тыге Никифор Иванович шке йӧратыме аважым ял калык дене пырля пытартыш корныш ужатен.
МИНИСТР ДЕКЕ – УНАЛА
1958 ийыште, ик мотор кеҥеж кечын, ачам дене коктын Йошкар-Олашке кудал толна. Теве кызытсе Чавайн бульварыште верланыше ик кугу пӧрт тураш шогална. Могай оҥай пӧрт! Пӧрт покшелнак «П» буква гай рож. «Вот тиде пӧртыштӧ мемнан министр пошкудына, Микиш чӱчӱэт ила, тудын деке уналыкеш пуртем»,– куандарыш мыйым ачам. Тудо ик пачер омсашке йыҥгыртыш. Тунамак йол йӱк шоктышат, омса почылто. «О, пошкудо Санюк ден эргыже толыт»,– куанен, моткоч порын вашлие мемнам пошкудына. Пелашыже мӧҥгыштӧ уке ылят, ӱстембалым шкак тӱрлӧ кочкыш-йӱыш йӧрвар дене темен шындыш. Ачам дене ятыр жап кутырен шинчышт. Кузе ял калык ила, колхозышто могай пашам шуктен шогат —ачам деч чыла пален нале.
Министр паша деч вара, 1958-1969 ийлаште, пенсийышке лекмешкыже, Никифор Иванов печатьыште военный да кугыжаныш тайным аралыме шотышто управлений начальник лийын. Олыкъял калык кызытат Никифор Иванович Ивановым кугешнен шарна.
Лев СОШИН.
Снимкыште: Никифор Иванов.
Фотом архив гыч налме.
Савыкташ Юрий ИСАКОВ ямдылен.
