У Торъял муниципал округысо Овалже тӱвыра пӧртыштӧ кызыт олмыктымо паша кая.
Изин-изин эреак уэмдат
Ялыш пурымеке, пурла велне верысе школын, а шола велне тӱвыра пӧртын оралтышт торашке волгалтыт. Мийымына годым тӱвыра пӧрт ончылно пашаеҥ-влак йыр кушшо шудым соленыт, кумдыкым тӱзатеныт.
Кӧргыш пурымеке, верын-верын орален оптымо арвер-влак шинчалан вик пернат – олмыктымо пашалан кӧра зритель залыште да сценыште чыла кораҥдыме, ӱмбачын леведме.
– Олмыктымо пашам шукташ эн сай жап. Тиде кечылаште вӱд пуымо да канализаций системым олмыктат, а вара залыште тувырашым ышташ тӱҥалына. Ӱмаште партийын «Шочмо кундемын тӱвыраже» проектын «Верысе тӱвыра пӧрт» йыжыҥже дене чыла окнам вашталтенна, 2018 ийыште леведышым уэмденна ыле, – палдарыш тӱвыра пӧрт вуйлатыше Елена Мосунова. – Тиде зданий 1971 ийыште чоҥалтын. Кажне ийын манме гай я иктым, я весым олмыктена, но ындыжым чыла уэмдыме шуэш, вет культур учреждений мотор лийшаш. Кызытеш лач тусо йоча пӧлемыште ару, тушанак сайрак арвержым кусаренна. Элембай селасе храмын настоятельже Сергий ача тыштак кумалтышым эртара.
Оралтын шола велныже ик кугурак пӧлемже документ пашам ворандарен колташ келшышен толеш, туштак йоча, самырык але кугурак-влак дене тӱрлӧ вашлиймашым, мастер-классым эртарат.
– Школ пеленысе йоча лагерьыш коштшо ӱдыр-рвезе-влакат ӱстембал модыш дене туштак модыт. Сай игечыште нунылан уремыште тӱрлӧ модмашым эртарена, – рашемдыш Елена Ивановна. – «Перезвон» фольклор коллективыш коштшо йоча-влак дене тӱрлӧ фестивальыш, конкурсыш чӱчкыдынак ушнена. Шукерте огыл Калык йомакысе да мифысе герой ден персонаж-влакын «Юзо шондык» фестиваль-конкурсыштышт икымше степенян дипломант лийынна. Художественный вуйлатыше Роза Терехован «Кидмастар» кружокышкыжат йоча-влак куанен коштыт. Тушто ненчат, кагаз гыч модышым, тыгак тӱрлӧ сӧрастарышым ыштылыт.
Жапше годым верысе библиотеке пелен «Эрвий» клуб пашам ыштен. Тудын участникше-влак варажым тыгаяк лӱман фольклор ансамбльым чумыргеныт. Ты коллектив республикыштат чыла гаяк пайремыште да фестивальыште марий койышым ончыктен, кундемнан чапшым нӧлтен. Чаманаш кодеш, пандемий жапыште коллектив «шаланен».
1975 ий гычак калыкым куандарыше мурышо да семӱзгарым шоктышо «МиФ» ансамбль икмыняр тукым артистым куштен. Тудымат кочо пӱрымаш вучен: кум участникше поче-поче манме гай ош тӱня дене чеверласымеке, тетла ансамбль сценыште выступатлен огыл.
– Моло кундемысе семынак мемнан денат самырык-влак шагалемыт. Школ деч вара олаш тунемаш кайымеке, шагалынже мӧҥгеш пӧртылыт, – чонжым почеш вуйлатыше. – Фольклор ансамбльыш ушнаш кумыланжат уке.
Йоча кумыл шерге
Ты тӱвыра учрежденийыш Елена Мосунова арулыкым эскерыше семын толын, варажым культорганизатор да моло специальность дене тыршен. 2006 ий гыч тудлан вуйлатыме пашам ӱшаненыт.
– Тиде пашаш тӱҥалмеке, сценылык вургемым, светомузыкым налме, шокшым пуышо системым олмыктымо. Тидлан район администраций шийвундым ойырен, – ойла Елена Ивановна. – Шке ыштен налме оксамат шуко пашалан кучылтына. Кажне кугарнян дискотекым эртарена. Мутат уке, ончычсо дене таҥастарымаште, самырык-влак кызыт шагалынрак погынат. Пайрем кече вашеш эртарыме дискотекыш пошкудо районла, тыгак Йошкар-Ола гычат толыт.
Тӱвыра пашаеҥын сомылжо куштылго огыл: кас марте але каныш кечылаштат пашаште лияш перна. Но вуйлатыше нимогай нелылык ончылан вуйым ок саке, вет тудын ӱшанле пашаче ешыже уло.
– Художественный вуйлатыше Роза Терехова – моткоч чолга ӱдырамаш, тудо кеч-могай ийготан еҥ дене мутланен мошта. Вячеслав Чемеков – нигӧ дене алмашташ лийдыме уста аккомпаниатор, тудын мастарлыкшылан ӧраш веле кодеш. Йӱкоператор Андрей Кузьминых дене кеч-могай мероприятийым эртараш куштылго, – пашаеҥже-влаклан акым пуа Елена Ивановна. – Тыгак эше арулыкым кучышо да оралтым эскерыше пашаеҥна-влак улыт. Нунат шке пашаштым сайын шуктат. Икманаш, икоян коллективна дене икте-весылан полшен, ваш эҥертен илена.
Тӱвыра пашаеҥ-влак верысе школ, йочасад колектив денат пеҥгыде кылым кучат, пырля мероприятийым эртарат.
– Тынар ий жапыште пашаште тӱрлыжымат ужаш пернен, южгунамже ноялтешат. Но калыкын тауштен каласымыже, йоча-влакын толын ӧндалмышт кумылым нӧлтат да уэш вес пашалан пижаш таратат, – ойла Елена Ивановна. – Верысе калыкат, самырык-шамычат, спонсор-влакат тӱрлӧ пашам ворандараш полшат. Поро кумылышт, калыкыште манмыла, ийымат шулыктара. Садлан чылаштлан кугу таум ойлем.
Поварлан тыршен
Елена Мосунова Киров область Волчата ялыште шочын-кушкын. Изинекак чолгалыкше да чулымлыкшо дене моло деч ойыртемалтын. Шаваржаки ялысе школ деч вара 28-ше №-ан технический училищыште кружевнице-тӱрызылан тунемын лектын. Дипломан лиймеке, самырык специалист верысе колхозышто поварлан тыршен.
– 1988 ийыште «МиФ» ансамбль мемнан деке концерт дене толын. Саша водительышт лийын. Поро кумылан, волгыдо шинчаончалтышан рвезе дене палыме лийынна. Кум тылзе келшымеке, ача-аваж дене палымым ыштен. Мыйым, руш ӱдырым, нуно пеш сайын вашлийыныт, ӱдырышт семын йӧратеныт, – самырык жапшым шарналтыш Елена Мосунова. – Пелашем дене кок эргым ончен куштенна. Чаманем, иктыжым латкок ий ончыч курымешлан поген пышташ логалын. Эргым-шамычат эреак пеленем пашаш коштыныт, кертмышт семын полшеныт. А кызыт уныкам воштылалын тыгерак ойла: «Ковай, тый эреак пашаштет улат, очыни, вуйлатышетлан вуйым шийман, тек тыйым мӧҥгет эррак колта!»
Алевтина БАЙКОВА
Авторын фотожо.
