Геннадий Сабанцев.
Марий краевед, журналист, историй науко кандидат Михаил Тихонович Сергеевын шочмыжлан 15 июльышто 100 ий темын.
Михаил Тихонович Сергеев Юлсер кундемысе Чодыраялыште кресаньык ешеш шочын. Йоча жапше нерген тудо тыге шарнен возен:
«Ачам-авам кресаньык лийыныт, мланде пашам ыштеныт. Авам, Матрёна Александровна, 82 ий илен; ачам, Тихон Сергеевич, 67 ияш колен. Нуно мемнам, йочаштым, илышым, пашам йӧраташ туныктеныт. Туныктеныт тыгак калык илыш-йӱлам пагалаш, сылнымутым йӧраташ. Тыгаяк кушкыныт ешыште мый дечем посна Рита акам, Тоня, Валя, Тамара шӱжарем-влак. Ӧрдыжтырак шоген Иван изам – авамын икымше эргыже…
Авам Морко вел Изи Корамас гыч – Сергей Григорьевич Чавайнын шочмо ялже гыч – марлан толын. Ачаже, Япык Элександр, ден Чавайн ик жапыштак Изи Корамас гыч хуторыш кусненыт, пӧртым йыгыре шынденыт, пеш лишыл йолташ лийыныт. У верыште шочшо яллан Чавайнур лӱмым пуэныт…
Изи Корамасым авам ӱмыржӧ мучко шӱмыштыжӧ ашнен. Чавайнурышто илыше-влакым чӱчкыдын шарналтен (а тушто пел ялже мыланна родо лийын). Шарналтен ӱдыр годсо пагытшым, икымше гана марлан лекмыжым (марийже граждан сар годым колен), шужен ийлам. Мутым луктын Чавайнын Кугу Корамас гоч Озаҥыш коштмыжо да палыме деке малаш шогалмыж нерген…»
1942 ийыште Сотнур кыдалаш школым пытарымек, Михаил Сергеев Козьмодемьянскыште Марий пединститутын (сар жаплан кусарыме) кӱчык курсшым тунем лектын да Морко районысо Арын школышто туныкташ тӱҥалын. Тиде жапыштак чулымын возен шогышо ялкор лийын. Возен моштымыжым ужыныт да Сотнур районысо «Большевик» газет редакцийыш пашаш ӱжыныт. Но тыште кужун ыштен ок шукто, тудым Йошкар Армийыш налыт.
Сарзе службышто Михаил Сергеев 1943 ий ноябрь гыч 1946 ий декабрь марте лиеш, Маньчжурий ден Корейыште япон милитарист-влак ваштареш кредалмашке ушна. Ротын да батальонын комсоргшо лийын.
Демобилизациий деч вара Сотнур райсовет исполкомышто, газет редакцийлаште тырша. Горький олаште партийный школышто тунеммек, КПСС Марий обкомышто печать пӧлкан инструкторжылан ыштен, Семёновка (вара Медведево) районысо «Путь к коммунизму» газет редактор лийын. Н.К.Крпуская лӱмеш Марий кугыжаныш пединститутышто, КПСС ЦК пеленысе Кӱшыл партийный школышто, Озаҥ университетысе аспирантурышто тунемын. Варажым Марий телевиденийын редакторжылан, Звенигово районысо «Передовик» газет редакторлан ыштен, тушеч «Марий коммуна» газет редакцийыш куснен. Марий АССР-ысе печатьын шочмыжо да йол ӱмбак шогалме пагытше (1918–1925) дене кылдалтше кандидатлык диссертацийым арален, историй науко кандидат учёный лӱмым налын. 1973 ий гыч Марий кугыжаныш университетын КПСС историй кафедржын доцентше лийын.
Сылнымут да журналист паша дене 1940 ий гычак тыршен. Эн ондакше почеламутым возен. Возымыжо «Ямде лий» газетеш, «Родина верч» да «Пиалан илыш» альманахыште, варажым «Ончыко» журналыште савыкталтын. Шочмо йылмыш Назым Хикметын, Иван Франкон, Габдулла Тукайын, Муса Джалильын, Михаил Исаковскийын, Александр Твардовскийын почеламутыштым кусарен.
Но Михаил Тихонович эн пале кышам шочмо кундемнам, лӱмлӧ еҥ-влакын илыш корныштым, фронтовик-землякна-влакын подвигыштым шымлымаште коден. Шымлымаш пашалан тудо самырык годсекак кумылан лийын. Эше студент жапыштыжак Михаил Сергеев шагал палыме але йӧршеш палыдыме марий поэт-влак: Сакева Сайпетдинова, Иван Яналов, Михаил Иванов, Мария Аюпова, Анастасия Шумелёва – да икмыняр моло нерген «Марий коммуна» газетеш да «Ончыко» журналеш очерк-влакым савыктен. «Марий коммуна» газет редакцийыште ышташ тӱҥалмекше, тиде пашам эше чотрак вияҥден колтен.
1965 ийыште Михаил Сергеевын «Мланде йыр» лӱман икымше очерк книгаже лектеш. Тылеч вара шкетын але вес автор дене пырля возымо 10 наре книгам савыкта, ятыр очеркше тӱшка автор-влакын возымыштым чумырен лукмашке пурталтеш. Михаил Тихонович тыгак республикнан Шарнымаш Книгажым ямдылымашке надырым пыштен.
Михаил Тихоновичын очеркше-влак нерген поснак пагален ойлаш кӱлеш. Тиде документальный прозышто автор шуко шотышто але марте палыдымым мушо икымше еҥ семын ойыртемалтын. Кажне возымаштыже, манаш лиеш, кумда лудшылан у лӱм-влакым почын, нунын нерген икымше гана каласкален. Тидыже тӱҥ шотышто сар жапысе тале салтак да офицер-влак дене кылдалтын, но нунын подвигышт могай гынат амаллан кӧра палыде да палемдалтде кодын. Тыгай герой-влакым нунын сар годым сулымо наградышт лачак Михаил Тихоновичын серымыж деч вара муыныт. Тыгай, мутлан, Байдемир Япаров нерген возымыжо.
Япаров Байдемир Япарович Пошкырт кундемысе Калтаса район Савакмарий ялыште шочын-кушкын. Кугу Отечественный сарыште кредалын, Берлин марте шуын да рейхстаг колонныш йошкар тистым нигӧ деч ончыч кылден. А рейхстаг колоннышкыжо кугун гына шӱвал шынден! Марий салтакын фашизмлан пытартыш акше теве могай лийын! А тистым Япаров Берлин уремыште мумо тошто йошкар лаштык гыч йӧнештарен. Химический чернила дене воинский частьшын номержым да шке фамилийжым серен: «Япаров»… Тидын нерген шке жапыштыже «Литературный газетын» корреспондентше Евгений Богат возен. Но салтакын марий улмыжо да кусо улмыжо нерген лачак Михаил Тихонович рашемден.
Тыгай салтак-влакым кычалмыж годым автор Москосо рӱдӧ военно-исторический архивлашке коштын, тушко ятыр серышым возен колтеден. Тыгак ешышт, родо-тукымышт, йолташышт деч йодыштын. Тидыже кычал мумо герой-влакым документын кукшо мутшо дене веле огыл сӱретла, а илыш дене кылдыме каласкалымаш дене лудшо ончылно чонаным ышта. Сандене Михаил Тихоновичын очеркше-влакым эше авторын илымыж годымак гражданский да профессиональный подвиг семын акленыт. А шке наградыжым ончалаш гын, тудо II степенян Отечественный сар орден дене палемдалтын, «РСФСР культурын сулло пашаеҥже» чаплӱмым сулен налын.
Илыш гыч 1999 ий 12 сентябрьыште каен.
Поэзий
Муса Джалиль
Тюрьмасе омо
Изи-лай ӱдырем омеш кончен.
– Ой, кушто коштыч? – эркын тудо йодо,
Кугыеҥ семын шинчашкем ончен.
Кизаже ӱп лоҥгаште корным кодыш.
Шӱмем виян кыра – ала кӱрылтшаш –
Куан дене чот ӧндальым колоемым:
Кузе чот йӧраташ лиеш улмаш,
От уж гын ятыр жап тый шке шочшетым.
Вара коштна ме шерын олыклаш,
Чон куанен, пеледыш-влак коклаште.
Ончен ош кече волгыдын, ласкан.
Уэш мый йывыртышым илымаште…
Помыжалтам. Тудо тюрьмаштак улам.
Тугаяк шыде камера пычкемыш,
Тугак пикта йолемым кандала,
Вуча тӱжвалне ойго колымемжым.
Омемым илышлан шотлем молан?
Кеч мыйым ойго вожылде рӱда,
Мылам садак конча сай омо…
Молан тӱням тыге карга тюрьма?
Пытартыш муро
Тӱня могай сӧрале –
Толеш волгалт эре.
Тюрьмаште – пич, юалге,
Кӧгӧн омсам пуреш.
Эрта пыл-влак кокла гыч
Шкет кайык йомшыла.
Кием кӱвар ӱмбалне,
Йолем иша кандала.
Лупс дене йӱштылалтын,
Кушкеш йырваш саска,
А мый кием тюрьмаште,
Ом керт шӱлен ласкан.
О илыш, тыйым йӧратем мый,
Илаш чонем ӱжеш.
Кӱрлеш гын ӱмыремже,
Мурем садак кодеш.
Михаил Сергеев кусарен.
Снимкыште: Михаил Тихонович Сергеев.
Фото «Марий Эл» газет редакцийын архивше гыч.
