✍️ Геннадий Сабанцев
Тыге лиеда: айдеме дене чӱчкыдын вашлият, мутланет, но шкеж нерген моткоч шагал палет. А тыгодым тудо – шкешотан тӱня, кенета йӧршеш вучыдымо шӧрын гыч почылтеш. Тыгай айдеме семын чучо мылам Владислав Севастианович Кутузов. Кызыт тудо 75 ийыш тошкалын. Пӱрымашыже, шонымаштем, оҥай, сандене газетым лудшо-влакланат палдараш лийым.
«Спортсмен лиямак!..»
– Шочынам Курыкмарий район Виловат ялсоветыш пурышо Сатсолаште, – палдара мутланыме еҥем. – Авам ойла ыле: шкенан пӧртыштынак коҥга шеҥгелне ош тӱняш толынам. Тудо тале ӱдырамаш лийын. Сар жапыште Ямангаш ялыште колхоз председательлан ыштен, вара Виловат селаште ӱй шӱшшӧ пӧртым (маслобойкым) вуйлатен. Мемнам чын ончен кушташ – уш-акылым пойдарашат, капкылым шуарашат – тыршен. Кеҥеж мучко ме Юлышто кучымо колым кочкынна, йӱштырак лиймек, ӱстембалне чыве да комбо шыл лийын, телылан презым шӱшкылыныт. Авана, диетологий нерген шинчыде, йочаж-влаклан пайдале кочкышым пукшаш тыршен. Сандене пеҥгыде капкылан кушкынна. Илен-толын, мый варажым нелым нӧлтыштмаш дене тӱнямбал чемпионатыште сеҥенам.
– Пеш оҥай! Тидын нерген рашынрак палдарыза.
– Тӱҥалынже тыге. Ямангаш кандашияш школышто тунеммем годым ял клубыш «Знание» обществе гыч икана лектор толын. Лекцийым спорт теме дене лудын. Меат йолташем дене колышташ миенна. Икымше радамыш шинчынна. Лектор неле атлетике нерген каласкала, ойлышыжла, римский колчам, шинчырым ончыктылеш. 24 килоан кок кирам луктын, нӧлтенат ончыкта. Йолташемым ӧрдыжшӧ гыч кынервуем дене тӱкалтем: «Мыят тыгай мастар лиям!..»
Ошкыл почеш ошкыл
– Микрӓк селасе кыдалаш школым пытарымек, пырля тунемме йолташем дене Татарстанысе Альметьевск олаш кудална, – шарналта Владислав Севастианович. – Пален улына: тушто физический культур да спорт техникум уло. Спорт гимнастике пӧлкаште тунемаш тӱҥальым. Тушто пеш сай шинчымашым налынам, шуаралтынам. Шарнем, айдемын анатомийжым да физиологийжым техникум директорын пелашыже туныктыш. Анатомийым мый кызытат вич парням гай палем. Тунемме жапыштак Нефтяник пӧртыш вольный кучедалмаш секцийыш коштым.
Техникумым пытарымек, Владислав Кутузов Йошкар-Олаш толеш. Пашашке «Спартак» обществын йоча спорт школышкыжо туныктышылан налыт, но вашке олмыктышо заводыш (ремзаводыш) производственный гимнастике дене инструкторлан кусна, ик жапыштак вольный кучедалмаш дене тренерлан тырша.
– Икана мылам профсоюз областной совет гыч йыҥгыртышт да каласышт: мый денем облсовпроф председатель Виталий Константинович Трофимов вашлийнеже, – ойла Владислав Севастианович. – Тиде жаплан ремзаводышто изирак лектышем лийын ыле, завод физический культур да спорт дене ончыл верыште каен. Виталий Константинович мыйым культурно-массовый пӧлкаш инструкторлан нале. Тыште уло кумылын ышташ тӱҥальым. Эн ончычак производственный гимнастике дене методкабинетым почым. Вара «Юбилейный» сопрткомплексыште реабилитационный манме рӱдерым почаш шонымаш лекте – самырык еҥ спорт дене тыршаш тӱҥалнеже гын, иканаште пален налаш лийже: тудын ты корно дене каяш вийже уло мо? Эше тыгай шонымаш тольо: йоча-влаклан кеҥежым канашышт да тунамак спорт дене тыршашышт лагерьым почаш. Тудым Юрино посёлкышто ыштышна, «Олимп» манын лӱмдышна. Мо кӱлешым чылажымат Кокшайск гыч катер дене кондышна. Мылам рвезе-влак да тренер, варажым РСФСР-ын сулло тренерже, Сергей Витальевич Гуляев полшышт. Но Юриныш корно мӱндырлан кӧра лагерьым вара Кокшайскыш кусарышна. Ты лагерь кызытат ышта чай. Мемнан годым тушто каныше да спорт дене тыршыше йоча-влак кокла гыч ынде спорт мастер марте шушат уло, «Олимплан» эре таум ыштат.
«Лазарь, уэш ыште!..»
Спортышто чолган тыршыше самырык пашаеҥын ятыр тыгай кӱлешан тӱҥалтышыже лийын. Эше иктым ушештарена – республикыште физкультурыш да спортыш утларак тӱшканушнышт манын, Алексей Лапшов дене нуно спартакиадым вораҥдарен колтеныт. Таҥасымаш икмыняр йыжыҥ дене эртен: эн ончыч – профсоюз организаций коллективыште, вара – районышто, умбакыже – профсоюз обком кӱкшытыштӧ, да мучашлан профсоюз областной советын спартакиадыже лийын.
– Облсовпрофышто латкум ий утла ыштышым, – палемда Владислав Севастианович. – Но элыштына у саман тӱҥале. Тунам мый шкемын предприятиемым почаш лийым, «Антех» манын лӱмдышым.Пожар деч аралыме сигнализацийым шындылынна. Тидын годымак офислаште дизайным ыштенна, тӱрлӧ оформлений пашам шуктенна. Мутлан, «Азановский» совхозышто Паша чап тоштерым, шыл комбинатыште да шӧр комбинатыште дегустаций залым оформитленна. Кум йолташ ушненна ыле: куштылго атлетике дене спорт мастер Александр Таников, Чебоксарысе художественный училищым пытарыше Михаил Кудрявцев мылам полшышт. Вара школышто пырля тунемме йолташем Лазарь Оськин тольо. Лазарь Москосо Суриков лӱмеш художественный институтым пытарен, Иван Ямбердов дене пырля тунемын.
Тӱҥалтыште Лазарь дене тыгай оҥай лийын. Мемнам ик совхозыш ӱжыныт, шӧр, шыл, моло продукций лектышым ончыктышо диаграммым ышташ йодыныт. Мый тидым шукташ Лазарьым кодышым, шкеже сомыл дене кудальым. Касвелеш тольым да Лазарь деч йодам: «Кушто диаграммет?» – «Теве», – манеш. Ончем: курыкмарий вургеман сылне ӱдырамашым сӱретлен, кидышкыже изирак бидоным кучыктен. Вара адак тыгаяк сӱрет, бидонжо ынде кугурак. Да умбакыжат тыгак. Мый воштыл колтышым. «Лазарь, уэш ыште. Диаграмме лийже, а сылне сӱрет огыл!»
Тӱнямбал лӱман мастар
Героемын каласкалымыж гыч шижалтеш: тудын койышыжак чытамсыр, эре у пашам йодшан лийын.
– Ик жап гыч арбитраж курсым тунем пытарышым да кужу жап предприятий ден физический лица-влакын панкрут лиймышт шотышто арбитраж управляющийлан ыштышым, – мутшым шуя Владислав Кутузов. – Суд заседаний южгунам Эшпай уремысе суд пӧртыштӧ эртен. А тиде пӧрт воктенак спортзал уло. Икана мый тушко пурышым. Палыме тренер, Владимир Спириденко, пауэрлифтинг (нелым нӧлтыштмаш) дене норматив-влакым сакала. Мый ойлем: «Владимир Алексеевич, мыят спорт мастер нормативым шуктынем». Тудо вашешта: «А тый паспортышкет кунам пытартыш гана ончалынат?» Мылам 50 ий темын ыле. Но тымарте ямде спортсмен лийын шуынам ыле, ӧрмалгаш кӱлын огыл. Ик ий Спириденко дене тренироватлалтым, вес ийынже майыште Москош, Россий чемпионатыш, кайышна. Таҥасымаш авиаций институтын спортзалыштыже эртыш. Тыште мый спорт мастер нормативетым шуктышым, да мыйым пауэрлифтинг дене элын сборный командышкыже пуртышт. Пауэрлифтингым умылтарем. Тиде ӱнаран кум кучедалмашыште (силовой троеборьеште) нелытым нӧлтымаш. Тышке теҥгылыш шинчын штангым шӱкалмаш, штанге дене чӱч шичмаш да становой тяге манме пурат.
Моско деч вара тӱнян чемпионатшылан ямдылалташ тӱҥална. Тудо 2005 ийыште Чехийысе Будеевицы олаште лийшаш ыле. Ончылно рашемден ыжым шукто: ме пауэрлифтинг дене начарын ужшо да сокыр спортсмен-влак коклаште таҥасен улына. Спорт карьерыштем мый эше кёкусинкай япон кучедалмаш дене тыршенам. Партнёрын йоҥылыш перымыж дене шола шинчамын сетчаткыже тӧрштен. Тылеч вара пурла шинча дене веле илем. А Чехийыш каяш окса уке. Йошкар-Оласе шыл комбинатыш, палыме директор дек мийышым, мо-кузежым умылтарышым. Тудо ондак шкежат кирам нӧлтыштмӧ спорт дене тыршен. Шуко ойлыде, мыланна 120 тӱжем теҥгем ойырыш – тунам тиде пеш кугу окса ыле.
Российын сборныйжо Чехий гыч чемпион лийын пӧртылын, команде пелен Владимир Кутузоват тӱнян чемпионжо лийын, а шкелык зачётышто бронзо медальым налын, тудлан «Силовой троеборьеште тӱнямбал классан спорт мастер» лӱмым пуэныт.
Юмо икте, лӱмжӧ тӱрлӧ
Владислав Севастиановичын чолга илыш койышыж гыч эше ик лаштыкым палемдынем.
– 1995 ийыште Курыкмарий кундемысе Сумка селаште улшо черкын настоятельже отец Иоанн мый декем лекте, кертме семын черкым олмыкташ полшаш йодо. Мый лӱмын тушко мийышым. Чынак, черке шӱкшемын: леведыш вита, кӱварже шӱйын… Тудо вет тошто, 1823 ийыштак чоҥымо. Тыште мыйын кугезем, лишыл родем-влак, ача-авам тынеш пуреныт, мыят тыштак тынеш пуренам. Конешне, полшаш лийым. Амалкалыме пашам дене толшо оксам чоҥышаш материалым налаш пыштышым. Школышто пырля тунемме йолташем дене изи бригадым чумырышна, пашам шуктышна. Черке у гай лийын шогале.
Тыгай кумылем ужын, Йошкар-Оласе «Ремзавод» микрорайонышто мусульман мечетьым олмыкташ полшашат йодыч. Адакат тореш ыжым лий. Мый шкеже лу вем йотке православийын еҥже улам, но вес религийын еҥже-влакланат полшышым. Юмо вет икте, лӱмжӧ гына тӱрлӧ…
Мутланыме гутлаште мый Владислав Севастиановичын паша ӱстембакыже ончал-ончал колтем. Тушто япон писатель Харуки Муракамин книгаже пеле почылт кия.
– Мый лудаш йӧратем, – ойла тудо. – Кажне дежурствыштем (Кутузов оролышо организацийыште ышта. – Г.С.)могай-гынат книга кид йымалнемак. Поэзийлан кумылан улам. Шкежат самырык годсекак возем. Эше сӱретлем. Чылажат – шке чонемлан. Южо еҥ оксам, поянлыкым чумыраш тырша, моло-влак ончылно моктанашыже; а мылам чон поянлык лийже. Айдеме шке нергенже поро лӱмым кодышаш. Тидлан черкымак чоҥымо ок кӱл, тидлан шуко йӧн уло. Вес еҥ нелылыкыш логалме годым туддеч кораҥман огыл. Ожно марий-влакын тыгай йӱлашт лийын: ялыште иктаж еш пӧртым нӧлташ тӱҥалын гын, уло ял дене полшаш толыныт, ик кечыште нӧлтен шынденыт. Тиде тӱшка полыш курыкмарла вимӓ маналтын (олыкмарла – вӱма. – Г.С.) А марий-влакын йӱлашт пеҥгыде лийын. Мондалтшыжым пӧртылташ кӱлеш.
Снимкыште: Владислав Кутузов ден Марий Эл вуйлатышын администрацийжым вуйлатыше, спорт да туризм шотышто ончычсо министр Лидия Батюкова.
Фотом соцкыл гыч налме.
