Лӱмгече
Тӱмыр-шӱвыр йӱкеш… Казаков лудмаш
Морко район Кӱчыкэҥер ялыште Н.И.Казаков лӱмеш сылнымут да краевед тоштер почылтмылан – 30 ий. Тудым тӱҥалтыш гычак ты ялын шочшыжо Галина Сошина вуйлата. Тудын дене мутнам вашталтена.
– Галина Климентьевна, лӱмгечыже изирак гынат, жапше шагал огыл эртен, да тиде оралтыжат кугу ийготан.
– Тудлан 110 ий утла лиеш. Тушто тӱҥалтыш школ верланен, да кодшо курымысо 20-шо ийла мучаште ончыкылык калык поэт Миклай Казаков тунемын. Школ петырныме деч вара тушко ялысе медпунктым кусарыме ыле гынат, чапланыше поэтна лӱмеш тоштерлан тылеч келшыше вержым муын кертме огыл. Кызыт ты зданий тӱвыра памятниклан шотлалтеш, да тудым олмыктен, эскерен шогымо шотышто кугу тӱткыш ойыралтеш. Лачак Марий кугыжаныш университетым тунем пытарымем вашеш тоштерым ыштен шуктышт да вуйлаташ мылам ӱшанышт.
Тудым почмашке Николай Ивановичын тукым шӱжарже Антонина Александровна Карпова (Казакова), икымше пелашыже филологий шанче кандидат Варвара Тимофеевна Тимофеева ӱдыржӧ да уныкаж дене толыныт ыле. Писатель-влак лӱм дене «Ончыко» журналын тӱҥ редакторжо Анатолий Тимиркаев ойлыш да нунын автографан книгаштым тоштерлан пӧлек шотеш кучыктыш. Тиде мондалтдымын шарналт кодо.
– А вет нунат Тыланда кугу ӱшаным ыштышт.
– Мый тидым эре шарнем, калыкнан пагалыме еҥжын лӱмжым нумалше тоштерын чапшым кӱшнӧ кучаш тыршем. Тоштерын эн тӱҥ пашаже – тошто арверым, вургемым поген, тудым шымлен, олмыктен да арален илаш. Тыгак калык дене мутланен, ялын да вершӧрын историйыштым рашемден возен кодаш. Тоштер почылтмо годым тошто арвер моткоч шагал ыле, тудым шотлаш кок кидысе парнят ситен. Эше ялна гычак гвардий полковник Павел Курсовын возымо книгаже, шарнымашыже, фотографийже-влак да икмыняр вургемже лийыныт. А кызыт тоштерыште тӱҥ фондысо 322 да шанче-ешартыш фондысо 1808 экспонат уло. Чыла экспонатым шке номерже дене учёт журналыш пуртымо. А тӱҥ фондысо экспонат-влак тыгак кугыжаныш каталогышто ончыкталтыныт.
– Кундемна шагал огыл лӱмлӧ еҥым шочыктен, нуным шарнаш кодышашлан мо ышталтеш?
– «Айдемын пӱрымашыже» теме дене чылаже 20 наре еҥын илыш корныжым шымлен возен кодымо. Кажныжын илышыже ялын да элын историйже дене чак кылдалтын. Нунын нерген лудын, 20-шо курымысо илыш почылтеш. Ты радамыште Кӱчыкэҥер гыч калык поэт Миклай Казаковын, гвардий полковник Павел Курсовын, Совет Ушем Герой Зосим Красновын, шанчызе-краевед Михаил Янтемирын, Элекэҥер гыч поэт да басньым возышо Мирон Большаковын, Эҥерсола гыч калык семӱзгар мастар Пётр Эчейкинын, Курыкйымал гыч «Рассвет» колхозын уста вуйлатышыже Илья Яковлевын, Кугу Отечественный сарын фронтовикше-влакын, тыглай ял калыкын илыш корнышт нерген материалым тоштерыш толын шергал лекташ лиеш.
– Тошто фотосӱретымат ятыр араледа, маныт.
– Илыш пӧрдемыште ала-моат лийын кая: еш, ялым коден, вес верыш илаш кусна, я сурт оралтым тул солалта да чыла йӱлен йомеш. Жап эртымеке, тоштерыш родо-тукымын фотожым кычал толшат ятыр. Эртыше ийлаште шукыжлан полшен кертме. Тидыже мемнам куандара.
– Тошто арверым кучылтын, ятыр оҥай программым ямдыледа.
– Эн чаплыже, кӱлешанже «Морко вел сӱанватым чиктымаш» да «Тӱмыр-шӱвыр йӱкеш» программе-влак улыт. Марий сӱан кызыт пеш шагал лиеда, а вургем эре вашталт толеш. Сӱанватын южо чиемже тачылан йомынат шуктен, садлан ожнысо вургемым да тудым кузе чийымым ончыктена. Программе дене палдараш йочасадыш, школыш ӱжыт. Икмыняр гана шанчызе-влакланат ончыктымо. Документальный фильмым мыняр войзымо. 2024 ийысе май тылзын Моско ВДНХ-ште Морко вел сӱанватын вургемжым кок кече жапыште ятыр ӱдырамаш – рушыжо, татарже, молыжо – чиен ончыш, чылалан келшыш. Поснак ший аршашым ужын ӧрыныт.
– Эртарыме пашада кокла гыч эн тӱҥжӧ – Казаков лудмаш, векат?
– Да, тудым эн ончыч эртараш тӱҥална. Тоштерым почмеке, ял калык дене Миклай Казаковын шочмо кечыжым палемдаш погыненна ыле. Лӱмлӧ пошкудынан илыш корныж нерген мутланышна, шарналтышна. Эҥерсола школын тунемшыже-влак поэтын почеламутлажым йоҥгалтарышт. Пайремышке толшо южо еҥын «Миклай тыге чаплын возен?» манын ӧрын пелештымыже тунам чонешемак логале. Раш лие, калык поэтын творчествыжым начарын пала. Тылеч вара кажне ийын Казаков лудмашым эртараш тӱҥална. Эн ончычшо тушко Эҥерсола, Кожлаер да Коркатово школа гыч тале лудшышт толыт ыле. А вара чумыр район гыч мемнан деке погынаш тӱҥальыч гын, лудмаш Кӱчыкэҥер ялысе тӱвыра пӧртыш, илен-толын, район рӱдысӧ М.Н.Янтемир лӱмеш сылнымут-этнографий тоштерыш кусныш. Ынде Казаков лудмаш палынак кумдаҥе. Туштат организатор радамыште улына, вет тиде мемнан ик эн тӱҥ пашана.
– Эртыше ийлаште моло тӱшка сомылымат шуктенда?
– «Ӱярня», «Шорыкйол» пайремлам эртараш тӱҥална. Модмаш семын огыл, ожно кузе лийын, туге. Пайремышке эре йоча-влакым ушен шогымо. Изинек ужын тунем шогышт манме шонымашым вуйышто кучымо.
Ик жап 9 Май вашеш агитбригадымат чумырымо, яллашке выступатлаш лекме. Уке гын ялыште Сеҥымаш кечын телевизор дене парадым онченат, чыла пайрем ыле. А ме – тоштер, книгагудо, клуб пашаеҥже, школышто тунемше-влак – иктеш чумырген, чапле тӱвыра программе дене калык ончыко лектынна. Ялысе-влаклан моткоч келшен, мокталтыме мутымат ышт чамане. Тиде пашам угыч тарваташ шонымаш уло. Адакше икмыняр ий Эҥерсола школ дене пырля Курымашлык полк дене лектына да ты ял мучко кочана-влакын портретыштым кучен ошкылына.
Тыгак «Кумылым шуктымо У ий кож» акцийым эртараш тӱҥална. Ялласе кевытлашке декабрь тылзе мучаште яра коробка-влакым шындена. Ял калык тушко тамле кампеткым налын опта, тудым У ий кож воктене йоча-влаклан пуэдена. Конешне, кызыт тыгай шере кочкышым шкеат налын кертыт, но иктеш чумыргымеке, куандарыше пӧлекым ыштыме шуэш докан, садлан тений калыкна тыгай коробка-влакым шындаш шкеак йодын. Акцийым увертарышна веле, нуно темычат.
– Мый кольым, тоштерда СВО-н историйжым возымашкат ушнен?
– Мемнан вел гыч эргына-влак тушто шукын улыт. Кажныжын илыш корныжым шымлена, возена. Кажныж дене вашлийын мутланаш тыршена, вет чылажат чын да шке жапыштыже возалтшаш. Тыгай вашлиймашке йоча-влакымат ӱжына. Нунат кызытсе илышын йогынжым палышаш, умлышаш улыт. Кушкын толшо икшыве-влакым шуарымашке Миклай Казаков лӱмеш тоштерна шке надыржым пыштенак шога.
– Ялна-влакын изем да пытен толмыштат шоналташ тарата докан?
– Нунын да калыкын историйыштым возен кодаш кӱлеш. Кӱчыкэҥер ялна, мутлан, моткочак шукерте негызлалтын да элысе илыш дене пырля вашталт толын. Калыкна тидын дене кылдалтше оҥай историйлам арален коден, нунымат погена, шымлена. Таклан огыл тидын нерген пален налаш тоштерышкына шагал огыл еҥ толеш, поснак – тунемше-влак. Ӱмаште, отчёт почеш, 5 тӱжем утла еҥ лийын. Тугеже тоштерна калыкым савырышашлан удан огыл ышта, ӱшаным сула.
Юрий ИСАКОВ.
Снимкылаште: тоштерым почмо годым Миклай Казаковын тукымжо ончылно Анатолий Тимиркаев марий писатель-влакын книга пӧлекыштым Галина Кутузовалан (вара Сошина) кучыкта; Галина Сошина – тоштерын самоварже воктене.
Александр Щербаковын да тоштерын сайтше гыч налме фото.
