Геннадий Сабанцев ямдылен
Писатель да туныктышо Илья Ломберскийын шочмыжлан 20 июньышто 130 ий темеш.
Илья Ломберский – Совет властьын тӱҥалтыш жапыштыже лекше икымше марий писатель-влак кокла гыч иктыже. Тиде лӱмым шоналтымеке, ушыш вигак школысо хрестоматийыштак лудмо «Чын лӱмжӧ Кузьма», «Пакет дене» ойлымаш-влак толыт да, мутат уке, «Миллион-влак» романже шарналтеш…
ИльяМихайловичЛомберский (шке фамилийже Токмурзин) кызытсе Удмурт Республикысе Карагӧл район Ныргындыш ялысе йорло кресаньык ешеш шочын. Шочмо ялысе тӱҥалтыш школым пытарымек, Башкирийысе Эльян (Николо-Берёзовка) селасе пӧръеҥ монастырь пеленысе кок классан школыш тунемаш пурен. Тыште черке-приход школлан туныктышым ямдыленыт. Тудым пытарымек, Илья Михайлович иканаште школышто ышташ тӱҥалын кертын огыл. Сарапулышто дворниклан, грузчиклан, баржысе матрослан, коҥга оптышын полышкалышыжлан ышташыже логалын. 1915 ийыште Озаҥ туныктышо семинарийыште экстерн дене экзаменым куча, земский школышто пашам ыштен кертше туныктышын дипломжым налеш. Но адакат школышто ыштен ок шукто: 1915 ий августышто кугыжан армийыш налыт. Икымше тӱнямбал сарыште сусырга, госпитальыште эмлалтеш.
1918 ий тӱҥалтыште шочмо мӧҥгыжӧ пӧртылеш. Тудым верысе волость Совет председательлан сайлат. Ты пашаште изиш ыштымек, школыш кусна да умбакыже эре туныктышылан, школ вуйлатышылан тырша. Марий кундемыште, Татарийыште, Башкирийыште пашам ыштен. А 1932 ий гыч пытартыш жапше марте шочмо Ныргындыш ялыштыже школым вуйлатен, марий йылмым да литературым туныктен, тыгодымак мер пашаште чулым лийын.
Писательын эргыже Роберт Токмурзин тыге шарналтен возен: «Ачана тыглай марий кресаньыкын эргыже улмаш гынат, пеш шуко пален. Ешыштышт кудпӧръеҥ рвезе да ик ӱдыр лийыныт; нылытынже туныктышо семинарийым тунем пытареныт. Коча-кованан нимогай грамотышт лийын огыл гынат, икшывыштлан шинчымашым пуашак тӧченыт…
Ачана чӱчкыдын тӱрлӧ верышке кугурак-влакын ӱжмышт почеш коштын, погынымашлаште лиеден. Ме, икшыве-влак, мӧҥгыш толмыжым пеш вученна – вет тудо ӧрдыжгыч нигунамат пӧлек деч посна толын огыл. Мыланем эн шергепӧлекше книга лийын. Ачаланна кӧра Ныргындыш ялысеикшыве кокла гыч эн ондак виноград, апельсин, мандарин тамым пален улына да йолташна-влакым нине саска дене сийленна. Ачам тыге туныктен: йолташ дене чылажымат пелыгычпайлыман…
Илышыште весела ыле, воштылчыкым, оҥайын ойлымым пагален, ойгырен шинчымыжым шагал ужынам. Анекдотым колышташ пеш йӧратен, но шкеже тудым пеш шагалкучылтын. Тудын деч пӧрыкат (ик ганат) аватмутым але моло уда шомакым колын огынал. Арака дене пеш шагал палыме ыле, илышыштем кок-кум гана веле пайрем годым руштылдалмыжымужынам, да тудыжат еҥ ончылно огыл, а мӧҥгыштына лийын.
Тамакым чот шупшеш ыле, но колымыж деч кум-ныл ий ончыч кудалтыш да молан ончыч кудалтен омыл манын ӧкыныш…
Музыкым чот пагален, арган (гармонь), балалайке, пианин, мандолин дене удан огыл шокта ыле. Буймо ялыште(Татарстанысе марий ял, Ныргындыш деч мӱндыр огыл.– Ред.)школ директорлан ыштымыж годым школысо художественный самодеятельностьым пеш чот виктарен колтыш. Концертыште ачана арганым шоктен, мураш кумылан лийын, изам-влак, Анатолий ден Владимир, гитарым да мандолиным, мый да Леонард шольым балалайкым шоктенна. Тыгееш ансамбльна ышталтын…
Ачана тошто пу пӧртеш (тудо 1926 ийыште ышталтын)шкаланже сылнымут пашалан изи гына пӧлемым келыштареныле. Тушто возен. Ме, изи ньога-влак, тыгодым аванан кӱштымӧпочеш пӧртыштӧ йыштак коштынна, нигӧат шургаш тоштыногыл. Мый гын ачамын серкалыме пашажым пеш йӧсӧ да пагалыме сомыллан шотленам да тунам ачам ӱмбакюмыла онченам, тудым чот пагаленам, йӧратенам.
Чыла вере шуын кертын огылат, мемнан деч полышым йодын. Ме тидлан йывыртен пижынна. Ачамын «Миллион-влак» романжым, ойлымаш ден очерк-влакшым шукемдаш полшенна. Романжым тудо Ушмен ялыште (тиде ял Башкирийыште.– Ред.)сераш тӱҥалын. Кажне главажым пытарымеке, мемнан илыме пачерыште кастене школысо туныктышо-влаклан йӱкын лудын да нунын деч кӱлеш-оккӱлжымкаласаш, лончылаш йодын…»
* * *
Сылнымут пашам Илья Ломберский 1920-шо ийла кыдалне тӱҥалын. 1929 ийыште «Уло ял дене» икымше ойлымаш книгаже савыкталтын. 1930-шо ийлаште «Миллион-влак» роман дене пашам ыштен. Тудо писательын уке лиймекше гына, 1959 ийыште, печатлалтын. Тушто автор Икымше тӱнямбал сарыште марий салтак-влакын кредалмышт нерген каласкала.
1935 ийыште Илья Ломберскийым СССР Писатель ушемыш пуртымо. Но пӱтынек жапшым школ да мер пашалан пуымо дене 1937 ий гыч сылнымутым возымым чарна манаш лиеш. Тудын утларак палыме, марий сылнымутым пойдарыше произведенийже-влак лачак тиде пагыт марте возалтыныт.
Писательын творчествыжын тӱҥ темыже –Совет власть годым марий ялын у илышыш куснымыжо. А у илышыш куснымаш шыма корно дене эртен огыл, тале класс кредалмаш тулеш тапталтын. Вет ик йодыш шоген: «Кӧ кӧм сеҥа?» Ик писателят тунам илышын тиде тӱҥ йодмыж деч кораҥын кертын огыл, тудо, усталыкше ситыме семын, шкенжын произведенийлаж дене у илышлан сеҥашыже полшаш тыршен. Лач тыге ме кӱчыкын писатель Илья Ломберский нергенат каласен кертына.
Школышто тыршен ыштыме пашажлан Илья Михайлович Ленин орден, «За трудовое отличие» медаль дене палемдалтын, «Удмурт АССР-ысе школын сулло туныктышыжо» чап лӱмым налын.
Илыш гыч 1956 ий 28 июльышто каен.
Илья Ломберский
«Миллион-влак» роман гыч
«Пурла могырышто имне дене толшо-влак койылалтышт.Икжап эртышат, рашак пале лие: эн ончылно, ош имньымкушкыжын, император кудал толеш. Шеҥгелныже кавалеристтӱшкатолеш. Кугыжа кажнеподразделений дек шуэш да «Здорово!» манын кычкыралеш. Вашешыже товар дене руалме гае «Здрав желаем, ваше императорское величество!» шокта, вара кӱдырчӧ гай«Ура-а!» шергылт кая. Имнешке-влак мемнан декат толын шуыч.
– Рота, на кра-аул! – капитанна кычкырал колтыш.
Рота, ик еҥ гай, пычалым кидышкыже налын, ончыконӧлтал кучыш. Тиде жапыште кугыжан свитыже мемнан рототураш толын шуо. Эн ончылно шӧр гай ош имньым кушкыжшо айдеме – тиде кугыжа. Имньыже мо чевер! Шӧрмычшӧ йыл-йол веле коеш – шергакан кӱ-влакым пижыктылме.Имне ӱмбалне попонжат йылгыжеш. Кугыжа пӱгырненшинчынат, салтак-влак ӱмбак ӧрынрак онча.“Офицерский выправкыже уке улмаш”, – мый шоналтышым. Кугыжан ӱмбалныже лудо шинель, вуйыштыжо папахе, шкеже йошкаргырак пондашан, изирак капан еҥ.
«Теве кӧн верч миллион дене салтак-влак, суртыштым,ешыштым, элыштым кудалтен, вӱр йоктараш толыныт», – тудым ончен шонем.
Кугыжан почешыже ала-могай кугугенерал-влак толыт. Генерал тӱшка почеш – телохранитель-казак-влак. Свитынвургемже кече вашеш ала-мо тӱрлын йылгыжеш. Вургемыштым сылнештарыше кӱ-влакым омыштемат ужын омыл ыле.
– Здорово, дети! – кугыжа мокмыр йӱкын кычкырале.
Мом тетла манеш, ме вет простой пехото улына.
– Здрав желаем, ваше императорское величество! – меже ик еҥ гай кычкырал колтышна. Кычкыралмынам колын, ик генералын имньыже пелке тӧршталтенак колтыш. Кычкырашыжат чот кычкырална шол, вет кум арня чарныде тидлан тунемынна. Иктаж кок тӱжем гана чаргыжынна дыр.
Кугыжа ден свитыже мемнан ротына ончылан ыштчарналте, георгиевский кавалер-влак деран веле жапланшогальыч.
Чыла подразделений дек тыге миен лекмек, вара ала-куш кайышт.
Кугыжан кайымекыже, уло войска, мурен-мурен, шаланаш тӱҥале. Мемнамат наҥгайышт.
«Тиде пел минут верч мемнам кум арня пий олмеш орландарышт вет», – шке вуешем шонен каем. Землянкышмиен веле шуна, ротный командир мыланна ойла:
– Ынде кушеч толында, тушко кайыза, а обмундированийым вашталтен чийыза.
Шукерте огыл пуымо у вургемыштым кудаш налын,кушкедалт пытыше лавыран обмундированийнам мӧҥгешпуышт. Полкышкына пастырен колтышт…»
Геннадий Сабанцев ямдылен.
Снимкыште: Туныктышо да писатель Илья Ломберский.
Фотом редакцийын архивше гыч налме.
