У Торъял муниципал округ Човыксола ял гыч уста баянист, тале спортсмен да тошто техникым чолган погышо Вячеслав Чемековым шукын палат.
Пуйто пеледышан изолык
Ял урем дене кудал эртыме годым ош кермыч дене нӧлтымӧ пӧрт молын деч нимо денат огеш ойыртемалт. А теве чарнен шогалын, палисадникыште тӱрлӧ тӱсан пеледыш торашке волгалтеш. Окна гычат сылне орхидей-влак, эртен кайыше дене саламлалтшыла, сылнын пеледалтыныт.
– Мыйын Валюшем пеледышым чо-отак йӧрата. Нуным ончен, мыят пеш куанем, – пелашыжын пашажым аклен, тыгерак вашлие суртоза.
Шич да кудал веле!
Кудывечыш пурымеке, Вячеслав Анатольевич сурт оралтыжым ончыкташ тӱҥале. А туштыжо-о – ончен да шонен ӧрат: ик гаражыште «Орлёнок», «Школьник», «Япон» да моло тӱрлӧ коло наре велосипед, «Рига», «Карпаты» мопед-влак, весыште – «Планета-2», «Планета-3» «Урал», «Минск»… мотоцикл-влак. Нуным тоштерысе экспонат семын ончаш веле огыл, эсогыл шинчын кудалаш лиеш. Кажне техникым мастар еҥ шкежак тӧрла, чиялта.
– Илышем мучко нуным погем. Кӱртньӧ пудырго кокла гыч ала-могай чот шаланышым, рӱдаҥшым мӧҥгӧ кондем да у илышым нунылан пӧлеклем. Теве кодшо гана йоча велосипедым, эртыше курымын 60-шо ийласе йоча электромашинам конденам да ачаленам, – ойла тудо. – Чыла мотоциклжат шкенан, мыйын самырык годсем. Ялыште икымше мотоцикл «Планета-2» мыйын лийын. Ачам передовой механизатор ыле, премий семын тудлан икмыняр гана мотоциклым пӧлекленыт. Тудыжым пасушкак конден пуэныт. А «Минскым» йытыным поген ыштен налме шийвундем дене шкеак налынам. Тунам 300 теҥгем тӱленыт! Механизатор ачамлан 7-ше класс гычак полшаш коштынам. Мотоциклем чот араленам, иктаж-кушко миен толмем деч вара тудым вигак мушкынам, пураклан шинчаш эрыкым пуэн омыл.
Вячеслав Анатольевич велосипедше ден мотоциклже-влакым ынде кумшо ий У Торъял посёлкышто эртаралтше «Торъял Fordson» фестивальыш луктеш. Теният тидлан тудо ончылгочак ямдылалташ тӱҥалын. Но ончыкыжым чыла техникыжым ик леведыш йымаке вераҥдаш да тоштер семын келыштараш шона. Кызыт тудо у гаражым чоҥа.
Копалке, тырма…
Кудывече гыч пакча велке мончам, кеҥеж кухньым да клатым эртен ошкылат. Пырня дене оптымо клатше кугезе кочаж годсыжак. «Тиде шарнымаш, вет тушто жапше годым мастерской лийын: пум пӱчкеден тӱрлӧ арверым, окна наличникым ямдыленам», – умылтара тудо. Варажым адак кугу кумдыкыш логалат. А туштыжо техникыже мыняре?! Трактор, плуг, копалке, тырма, пареҥге йыраҥым ыштыме да корымо, шудым солымо да тыгак овартыме технике, тӱрлӧ кугытан икмыняр тележке… Чемековмыт еш ӱмашсе марте шуко вольыкым: кок ушкалым, кок тунам да кок презым – ашнен, садлан чыла техникыжат сомылым ышташ кӱлын. Лач тений гыч нуно тоштер экспонат семын шогат, но южгунам пошкудо але палыме-влакын йодмышт почеш нуным тарвата.
А теве ик оралте гыч канде тӱсан трактор чылт кугыжала торашке волгалтеш. Жапше годым колхозышто списатлыме тошто тракторым Вячеслав Анатольевич армий гыч толмекыжак налын да, мӧҥгыштыжӧ ачален, чылажымат шотыш конден. А ынде ий еда манме гай тудым чиялта да тӧрлен шога.
Агрономлан тунемын
Пӧртыштӧ ик пӧлем омса гыч медаль ден кубок-влак окна янда гоч пурышо кечыйол дене йыли-юли чолгыжыт. А нунышт мыняре?! Шотлен от пытаре!
Школышто тунеммыж годсек спорт дене кылым кучышо Вячеслав Чемеков куштылго атлетике да ече дене эртаралтше район да республик кӱкшытан таҥасымашлаште сеҥышыш лектын.
– «Пионерская правда» газетын призше верч таҥасымаште сеҥымылан «Орлёнокыш» путёвкым кучыктеныт. А тудо жапысе эн кугу сеҥымашлан школьник-влакын всероссийский спартакиадыштышт кум километрым куржмаште той медальым налмем шотлем. Тиддеч вара мыйым пединститутын спортфакышкыже тунемаш колтынешт ыле, но ачам семын мый механизатор лияш шоненам, – шарналта парт коклаште шинчыме жапшым чолга спортсмен. – Школым тунемын пытарымеке, «Немдинский» совхозышто «Беларусь» трактор дене кудалыштынам.
Самырык трактористым варажым верысе совхоз Йошкар-Олаш университетыш агрономлан тунемаш колтен. Студент жапыште тудо «Пеледыш» ансамбльыште баяным шоктен.
Шотлен пытарыдыме
Спортын ветеранже кызытат куштылго атлетике да ече (кеҥежым ече-роллер) дене эртаралтше чыла таҥасымашке ушна да сеҥышыш лектеш. Шкенжым эреак формышто кучаш тырша, идалык мучко (сай игечыште) кажне кечын ял воктенысе чодыраште лӱмынак ыштыме трассышкыже куржталаш лектеш. Тушто кушшо шудымат кеҥежым шкежак сола, а телым ечыгорным ыштыкта. Да тиде арам огыл! Вячеслав Анатольевич тӱрлӧ кӱкшытан таҥасымаш гыч идалыкыште витле наре медаль ден кубокым мӧҥгыжӧ конда! Нуным вераҥдаш вате-марий пӧлемыштӧ чыла келыштарен. Грамот ден дипломжо-влакым, газетлаште тудын нерген возымым пӱчкеден лукмым чумырымо фотоальбомжо моткоч шуко.
– Тынар ий жапыште мыняр медаль погынымым пален налаш манын, кодшо гана пелашем дене шотлаш тӱҥалынна ыле да, шотлен-шотлен, аҥыргенна. Чытыш пытымеке, пелашем «Айда лучо висена» манын. Ойлымыж семынак ыштышна – куд кило утла погынен, – воштылале спортсмен. – Майыште гына индеш стартыш лектынам ыле.
Семже дене ямым пурта
Вячеслав Чемеков куд ияшыж годым, ачажым ончен, гармоньым шокташ тунемын. Ик эн ончыч «Беларусь», а вара «Тула» лӱманым эреак пеленже коштыктен. Ойган гынат, тудо колышым пытартыш корныш ужатыме семым эн ончыч шокташ тунемын.
– Шуйдарен шоктымо сем куштылгын чучын ала-мо. Тиддеч вара тӱрлӧ семым шоктенам. Икымше гана кугу сценыш лумшо классыште лектынам. Немда тӱвыра пӧрт вуйлатыше Анна Булыгинан (кызыт Османова) ӱжмыж почеш концертыште шоктенам. Вет тудо жапыште чыла пайремлан концертым эртареныт, тыге мыламат мастарлыкым погаш йӧн лийын. Колхозышто шофёрлан, трактористлан ыштымем годымат баяным шоктенам да кызытат чон йодмо пашам уло кумылын шуктем, – каласкала гармоньчо.
Слава чӱчӱ ынде 40 утла ий Овалже тӱвыра пӧртын аккомпаниаторжо. Ик нотым палыде тудо кеч-могай семым шоктен мошта. У Торъял районышто эртаралтше кеч-могай пайремыште, мероприятийыште ужаш лиеш. Шке велнышт ик сӱанат тудын деч посна огеш эрте. Тымарте мыняр сӱаныште лиймыжым иктат раш огеш пале. Гармонист-влакын конкурсыштат ятыр сеҥымашыже уло. Мастарлыкым тудлан Пӱртӱс ава пуэн.
Студент пагытыште баяным шоктымыжо туныктышылан тунемше Провой вел ӱдырлан келшен. 35 ий пырля илыше усталык кумылан вате-марий кеч-могай пайремлан ямым пурта: Вячеславын баяным шокталтымекыже, Валентина пелашыже лыжга йӱкшӧ дене муралтен колта.
Гармонь мастар
Слава чӱчӱ семӱзгарымат ачалаш тунемын шуын. Кеҥеж кухньыштыжо вич-куд гармонь шинчамлан перныш.
А ик эн шерге семӱзгарлан кумдан палыме композитор Эрик Сапаевын ош баянжым шотла. Тудо Вячеслав Анатольевичын кидышкыже семмастарын родо-тукымжо деч логалын. Шаланыше лийын, мый тудым кужун ачаленам.
– Эрик Сапаевын пӧртшӧ мемнан деч изиш йожекрак, садлан тудын шоктымыжым изиэм годым ужынам, – рашемдыш чолга музыкант, да баяным кидышкыже налын шокталтен колтыш.
Тӱҥ эҥертыш
– Славик – мыйын тӱҥ эҥертышем. Эрденак кынелеш да, мыйым помыжалтыде, куржталаш кая. Паша гыч толмешкем сурт кӧргыштӧ чыла сомылым ышта. Яра шинчен ок турко, кудывечыште эреак тошкештеш, эрыкта, ачала. Иктаж пашалан пижеш гын, мучаш марте шуктымекыже веле ласкан шӱлалта, – пелашыже могырыш шыман ончалын ойла озавате. – Таҥасымашыш Юмылтен колтем да толмыжым чон вургыж вучем.
Ешыште умылымаш, икте-весым пагалымаш да йӧратымаш уло гын, курыкымат савыраш лиеш манын, арам огыт ойло. Чемековмыт ешаштат чыла тиде уло: икте-весын сай паша лектышыжлан да сеҥымашыжлан куанен илат.
– Таҥасымаште ноялтеш гынат, мӧҥгӧ толын шумеке йомеш. Вет тыште мыйым йӧратыме пелашем, изи уныкам вучат! – уныкажым кидышкыже налын да кӱшкырак нӧлталын каласыш кок шочшан ача, ныл уныкан коча.
Теве тыгайрак тудо, мемнан тачысе геройна – уста да чолга, мастар да пашаче… Изирак да каҥгарак капкылан, моткочак поро кумылан да кокланже мыскараче шулышан пӧръеҥын ыштен моштыдымо пашаже, шоктен моштыдымо семже укеат. Тудым ончен да наградыже-влакым шотыш налын, «кушечын тынар ӱнарже?» манын шоналтет. Шкеж манмыла, вашмут моткоч проста – Шочмо кундемым, пӱртӱсым йӧратыман, кеч-могай пашам лийжак манын шуктыман, кугезе йӱлам аклыман да тидланак кушкын толшо тукымым кумылаҥдыман.
Алевтина БАЙКОВА
Авторын фотожо
